Social, Economic, Political, and Scientific-Popular Journal
"Ma'rifat-Print-Media" LLC, Tashkent State University of Economics
MUSTAQIL TURISTLAR OQIMINI OSHIRISHDA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBA VA UNI O‘ZBEKISTON SHAROITIGA MOSLASHTIRISH IMKONIYATLARI
Maqolada mustaqil turistlar (Free Independent Traveller) oqimini oshirishning ilg‘or xorijiy tajribasi tizimli benchmarking usuli orqali o‘rganilgan va undan O‘zbekiston sharoitida foydalanish imkoniyatlari baholangan. Tahlil uchun davlatlar mexanizm bo‘yicha kuchli jihatlari va O‘zbekistonga moslik darajasi asosida tanlanib, Gruziya, Turkiya, Tailand, Estoniya va Janubiy Koreya tajribasi taklif tomoni, talab tomoni hamda raqamli platforma o‘lchovlari bo‘yicha qiyoslangan. Taklif tomonida soddalashtirilgan rasmiylashtirish, milliy sifat standarti va platformaga integratsiya, talab tomonida esa soliq qaytarish (tax-free), viza yengilliklari va raqamli xizmatlar asosiy dastaklar sifatida ajratilgan.
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MHXSDA TUSHUM VA MOLIYAVIY INSTRUMENTLAR BO‘YICHA PUL MABLAG‘LARI OQIMINI HISOBGA OLISH
Ushbu maqolada pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlarini buxgalteriya hisobida tan olish hamda MHXS (IFRS) talablariga muvofiqlashtirish masalalari yoritilgan. Xususan, 15-son MHXS “Xaridorlar bilan shartnomalar boʻyicha tushumlar” standarti asosida moliyalashtirishning salmoqli komponenti mavjud boʻlgan uzoq muddatli shartnomalarda tushumni diskontlash yoʻli bilan keltirilgan qiymatda baholash tartibi amaliy misol yordamida koʻrsatilgan
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA ASOSIY KAPITALGA KIRITILGAN INVESTITSIYALAR MANBALARI RIVOJLANISHINING MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada O‘zbekiston va uning mintaqalariga jalb qilingan investitsiyalar hajmi hamda ularning manbalarida milliy va xorijiy mablag‘lar ulushining o‘zgarishi tahlil qilingan. Mintaqalarning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, xorijiy investitsiyalarni jalb etish ko‘lami baholangan. Tadqiqot natijasida respublika va uning mintaqalarida, xususan, Xorazm viloyatida investitsiyalar hajmini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
O‘ZBEKISTONDA AGROINVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada O‘zbekistonda agroinvestitsiyalarni moliyalashtirishning amaldagi mexanizmlari, jumladan, bank kreditlari, davlat subsidiyalari, agrolizing, qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi va xalqaro moliya institutlari mablag‘larining o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida agrosohani moliyalashtirish tizimida mavjud masalalar, xususan, bank kreditlari ulushining yuqoriligi, muqobil moliyalashtirish vositalarining to‘liq shakllanmaganligi hamda kichik fermer xo‘jaliklarining moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlari yetarlicha keng emasligi aniqlangan. Ushbu masalalarni hal etish bo‘yicha moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, agrolizing va sug‘urta tizimini rivojlantirish hamda raqamli moliyaviy texnologiyalarni keng joriy etish yuzasidan takliflar ishlab chiqilgan.
MHXS (IFRS) ASOSIDA MOLIYAVIY HISOBOT TUZISHNING KORXONA RENTABELLIGI VA TO‘LOVGA QOBILIYATLILIGINI TAHLIL QILISHDAGI O‘RNI
Mazkur maqolada Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari, ya’ni MHXS (IFRS) asosida tuzilgan moliyaviy hisobotlardan korxona rentabelligi va to‘lovga qobiliyatliligini baholashda foydalanishning nazariy-uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Korxona moliyaviy holatini baholashda faqat rentabellik va likvidlik koeffitsiyentlari bilan cheklanib qolish yetarli emasligi asoslangan. Xususan, IFRS 15, IFRS 16, IFRS 9, IAS 36 va IAS 7 talablarining qo‘llanishi korxona moliyaviy ko‘rsatkichlari mazmuniga bevosita ta’sir qilishi aniqlangan. Maqolada moliyaviy hisobot sifati, rentabellik, likvidlik va operatsion pul oqimlarini birlashtiruvchi kompleks tahlil modeli taklif etilgan
QAYTA TIKLANMAYDIGAN RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISHDA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI
Global resurslar tanqisligi sharoitida qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslar, jumladan energiya, mineral va uglevodorod resurslaridan samarali hamda oqilona foydalanishda zamonaviy moliyaviy texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Sun’iy intellekt, yashil obligatsiyalar platformalari hamda tokenizatsiya mexanizmlarining resurslar aylanmasini nazorat qilish va ekologik investitsiyalarni jalb etishdagi roli tahlil qilingan
COMPARATIVE ANALYSIS OF DIGITAL FINANCIAL TECHNOLOGIES FOR CREDIT RISK PREDICTION AND MANAGEMENT IN COMMERCIAL BANKS BASED ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND BIG DATA ANALYTICS
This article examines modern digital approaches to credit risk prediction and management in commercial banks based on artificial intelligence and big data analytics. The effectiveness of machine learning models such as XGBoost, Random Forest, and neural networks is analyzed in comparison with traditional statistical models, particularly logistic regression. Based on real statistical data, it is demonstrated that the accuracy of the models increased by 25%, while the default rate decreased by 20–30%.
O‘ZBEKISTONDA NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN ICHKI TURISTIK MAHSULOTLAR TAHLILI
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ekskursiya xizmatlarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda statistik, qiyosiy, tizimli va kontent-tahlil usullaridan foydalanilib, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ekskursiya xizmatlarini tashkil etishning amaldagi holati baholangan. O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan turoperatorlar va turagentliklar tomonidan taklif etilayotgan ichki turistik mahsulotlar tahlil qilinib, ularning inklyuzivlik darajasi, mavjud muammolari va rivojlanish imkoniyatlari aniqlangan. Tadqiqot natijasida ekskursiya obyektlari va turizm infratuzilmasida universal dizayn tamoyillarini joriy etish, ekskursiya xizmatlarini raqamlashtirish, assistiv texnologiyalardan foydalanishni kengaytirish hamda inklyuziv turizm bo‘yicha malakali kadrlar tayyorlash yuzasidan ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Olingan natijalar nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun sifatli va xavfsiz ekskursiya xizmatlarini rivojlantirish, ichki turistik mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirish hamda O‘zbekistonda inklyuziv turizmni barqaror rivojlantirishga xizmat qiladi
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УПРАВЛЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯМИ ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ НА ОСНОВЕ ИННОВАЦИОННОГО ПОДХОДА
В данной статье рассматривается совершенствование управления предприятиями пищевой промышленности на основе инновационного подхода. Также освещаются проблемы развития пищевой промышленности в современных условиях и пути их решения
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ТЕХНОЛОГИЙ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И ЧАТ-БОТОВ В СИСТЕМЕ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТРУДОВЫХ ОТНОШЕНИЙ
Проведен сравнительный анализ международного опыта применения технологий искусственного интеллекта и чат-ботов в системе регулирования трудовых отношений, а также разработаны рекомендации по адаптации лучших зарубежных практик в Республике Узбекистан. Методологическую основу исследования составили методы сравнительного, институционального, системного и сравнительно-правового анализа, а также методы синтеза, обобщения и экспертной оценки. Эмпирической базой исследования послужили материалы международных организаций, национальные цифровые стратегии, нормативно-правовые документы, научные публикации и результаты анализа существующих цифровых платформ в сфере регулирования трудовых отношений. Результаты исследования свидетельствуют, что наиболее эффективные модели цифровизации формируются на основе комплексной интеграции технологий искусственного интеллекта, государственных информационных систем, обработки естественного языка, больших данных и интеллектуальных чат- ботов. Анализ опыта Малайзии, Турции и Объединённых Арабских Эмиратов позволил определить ключевые факторы успешной цифровой трансформации трудовых отношений, включая централизацию государственных цифровых сервисов, автоматизацию консультационной поддержки населения, персонализацию государственных услуг и применение аналитических инструментов при принятии управленческих решений.
OROL BOʻYI MINTAQASIDA YASHIL IQTISODIYOT ASOSIDA AGROTURIZMNI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI (QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI MISOLIDA).
Yashil iqtisodiyotga oʻtish — kam uglerodli, resurslarni tejaydigan va ijtimoiy qamrovli rivojlanish modeli — ekologik tarangliklarga duch kelgan mintaqalar uchun markaziy ustuvor yoʻnalishga aylandi. Orolboʻyi mintaqasi, xususan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, XX asrning eng ogʻir antropogen ekologik halokatlaridan biri oqibatida iqtisodiy tiklanish va chuqur ekologik degradatsiyani uygʻunlashtirish muammosini yaqqol namoyon etadi. Ushbu maqolada agroturizm — qishloq xoʻjaligi va turizmni birlashtiruvchi faoliyat — qurgʻoqchil va degradatsiyaga uchragan ushbu hududda yashil iqtisodiyot dvigateli sifatida qanday mexanizmlar orqali rivojlanishi mumkinligi tahlil qilinadi. Milliy siyosat hujjatlari, Jahon turizm tashkiloti (UN Tourism), Jahon iqtisodiy forumi va BMT Taraqqiyot dasturi hisobotlari, sharhlangan ilmiy adabiyotlar va ikkilamchi statistik maʼlumotlarga tayangan holda sifat tahliliga asoslangan keys-stadi yondashuvi qoʻllanilgan. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, mintaqa fermer xoʻjaliklari, iqlimga chidamli qishloq xoʻjaligi tajribalari, OVOP («Bir qishloq — bir mahsulot») mahsulotlari, saksovul plantatsiyalari hamda boy qoraqalpoq merosi koʻrinishidagi oʻziga xos resurslarga ega va kuchli siyosiy qoʻllab-quvvatlovdan — Oʻzbekistonning Yashil iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi (2019–2030-yillar) va 2021-yilda BMT tomonidan mintaqaning ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududi deb eʼlon qilinishidan — bahramand boʻlmoqda. Biroq bu salohiyatni roʻyobga chiqarish rejalashtirish, yashil moliya va mikrokredit, jamoa salohiyatini oshirish, infratuzilma, marketing va inklyuziv boshqaruvni qamrab oluvchi muvofiqlashtirilgan mexanizmlarga bogʻliq. Maqolada ushbu mexanizmlarni ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy natijalar bilan bogʻlovchi yaxlit konseptual model taklif etiladi hamda asosiy toʻsiqlar — infratuzilma yetishmovchiligi, malaka cheklovi, mavsumiylik va ekologik noziklik — muhokama qilinadi
RECENT MEDICAL TOURISM RESEARCH IN THE WEB OF SCIENCE CORE COLLECTION
Medical tourism has entered a post-pandemic development stage. Destination competitiveness, patient satisfaction, service quality, clinical safety, the recovery of wellness tourism, and digital continuous care are increasingly seen as interconnected issues, rather than isolated market factors. This paper uses 535 articles on the topic of medical tourism retrieved from the Web of Science database between 2024 and June 30, 2026, and analyzes the knowledge structure and cutting-edge issues of recent medical tourism research using CiteSpace keyword co-occurrence maps. The results show that medical tourism research has formed a research network centered on medical tourism and health tourism, with satisfaction, healthcare, management, destination, service quality, wellness tourism, and impact as important nodes. The field is shifting from simple research on low-cost cross-border surgeries and destination marketing to a comprehensive research framework that is patient-centered and considers destination governance, healthcare quality, risk control, sustainable development, and digital continuous care. The study argues that the competitive advantage of future medical tourism destinations should not come solely from prices and hospital infrastructure, but rather from transparent service processes, auditable clinical quality, cross-cultural communication, postoperative follow-up, data security, and transnational regulatory cooperation.
HARBIY XIZMATCHILARNI KIYIM-KECHAK BILAN TA’MINLASHDA ILG‘OR XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASIDAN O‘ZBEKISTONDA FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada harbiy xizmatchilarni kiyim-kechak bilan ta’minlashda ilg‘or xorijiy davlatlar tajribasidan O‘zbekiston sharoitida foydalanish istiqbollari iqtisodiy-logistik yondashuv asosida tadqiq etilgan. Tadqiqotda AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Janubiy Koreya, Turkiya, Xitoy, Rossiya va Qozog‘iston amaliyotlari markazlashgan xarid, individual hisob, servisga asoslangan kontraktlashuv, sifat ekspertizasi, mahalliy sanoat bilan integratsiya va differensial ta’minot me’yorlari nuqtayi nazaridan umumlashtirilgan. Maqolada xorijiy tajribani tayyor model sifatida ko‘chirish emas, balki Milliy gvardiya tizimining xizmat xususiyatlari, iqlim sharoiti, budjet intizomi, ichki ishlab chiqarish imkoniyatlari va amaldagi me’yoriy-huquqiy bazasiga moslashtirish zarurligi asoslangan. Natijada kiyim-kechak ta’minotini real ehtiyoj, shaxsiy elektron hisob, hayotiylik sikli qiymati, mustaqil sifat nazorati va hisobdan chiqarilgan buyumlar harakatini boshqarish asosida takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan
TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATI SAMARADORLIGINI BAHOLASH VA OSHIRISHNING ZAMONAVIY IQTISODIY MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada tadbirkorlik subyektlari faoliyati samaradorligini baholash va oshirishning zamonaviy iqtisodiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi hamda Markaziy bankning rasmiy maʼlumotlari asosida tadbirkorlik subyektlari faoliyatining asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlari tahlil qilindi. Korrelyatsion-regression tahlil yordamida bank moliyalashtirishi, investitsiyalar va raqamli transformatsiyaning faoliyat samaradorligiga taʼsiri baholandi. Shuningdek, muallif tomonidan tadbirkorlik subyektlari faoliyatini kompleks baholash imkonini beruvchi Business Performance Index (BPI) ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, tadbirkorlik subyektlari samaradorligini oshirish, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish hamda iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi
КОММУНАЛЬНАЯ ИНФРАСТРУКТУРА И МЛАДЕНЧЕСКАЯ СМЕРТНОСТЬ: ЭМПИРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПО РЕГИОНАМ УЗБЕКИСТАНА ЗА 2012–2024 ГОДЫ
В статье анализируется взаимосвязь между уровнем обеспеченности водоснабжением, газоснабжением и канализацией и показателями младенческой и общей смертности в разрезе 14 регионов Узбекистана за 2012–2024 годы на основе панельных данных (182 наблюдения). Цель работы — оценить вклад коммунальной инфраструктуры в демографические результаты и выявить регионы повышенного риска. Установлено, что снижение охвата газоснабжением (r = −0,31) является наиболее значимым предиктором роста младенческой смертности. Наивысший уровень риска зафиксирован в Кашкадарьинской, Андижанской и Самаркандской областях. Одновременно отмечен рост охвата канализацией (+14,1 п.п.) и улучшение жилищных условий (+24,2%), что свидетельствует о позитивных сдвигах в отдельных сегментах инфраструктуры. Научная новизна работы заключается в применении длительного панельного ряда для регионального анализа связи коммунальной инфраструктуры и здоровья детей в Узбекистане. На основе полученных результатов сформулированы практические рекомендации по восстановлению газораспределительных сетей
АНАЛИЗ ФАКТОРОВ ФОРМИРОВАНИЯ КОНКУРЕНТНОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРЕДПРИЯТИЙ СТРОИТЕЛЬНОЙ ОТРАСЛИ
Исследованы основные факторы формирования конкурентного потенциала предприятий строительной отрасли. Особое внимание уделено влиянию финансовой устойчивости, производственно-технических ресурсов, кадрового потенциала, инновационной активности, качества управления, инвестиционной привлекательности и адаптивности к рыночным условиям на развитие конкурентных преимуществ строительных организаций. Обосновано, что конкурентный потенциал строительного предприятия формируется не только за счёт материально-технических и технологических возможностей, но и благодаря эффективному стратегическому управлению, внедрению современных строительных технологий, повышению квалификации персонала и рациональному использованию ресурсов.
СУТЬ УПРАВЛЕНИЯ СТРАТЕГИЕЙ ПРЕДПРИЯТИЯ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ
Рассмотрены сущность и содержание стратегического менеджмента в условиях цифровой экономики. В современной экономической литературе стратегический менеджмент определяется как процесс разработки, принятия и реализации управленческих решений, направленных на достижение долгосрочных целей предприятия. Центральное место в данном процессе занимает стратегический выбор, основанный на согласовании внутренних ресурсов организации с возможностями и ограничениями внешней среды. Стратегический менеджмент представляет собой деятельность руководства по формированию стратегического видения развития предприятия, определению миссии, постановке целей, разработке и реализации стратегии с её последующей корректировкой в соответствии с изменениями рыночной среды. Такой подход обеспечивает согласование внутренних возможностей организации с условиями внешней среды и раскрывает сущность стратегического управления через категорию «стратегия»
BARQAROR SHAHARSOZLIKNI TA’MINLASHDA TRANSPORT INFRATUZILMASINING EKOLOGIK VA IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Ushbu maqolada transport infratuzilmasini yaratish jarayonida jamiyat uchun yuzaga keladigan asosiy foyda va zarar turlari tahlil qilinadi, ularning ekologik hamda iqtisodiy samaradorligini baholashdagi mavjud muammolar aniqlanadi va mazkur ta’sirlarni ijtimoiy baholash tizimiga integratsiya qilish usullari taklif etiladi. Shuningdek, ushbu yondashuvni O‘zbekistonda 2030-yilgacha yo‘l tarmog‘ini rivojlantirish loyihalarini tahlil qilishda qo‘llash natijalari yoritilgan. Tadqiqotda ekologik zarar va ijtimoiy ta’sirlarni bozorga xos bo‘lmagan baholash usullari asosida aniqlashning metodologik asoslarini takomillashtirish hamda ushbu yo‘nalishda ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish istiqbollari asoslab berilgan. Ekologik zararni baholash transport infratuzilmasi loyihalarini kompleks ijtimoiy-iqtisodiy tahlil qilishning ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi.
ОЦЕНКА ВЛИЯНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕЗУЛЬТАТОВ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ФОРМИРОВАНИЕ ДОХОДОВ ГОСУДАРСТВЕННОГО БЮДЖЕТА
В статье исследовано влияние финансовых результатов предприятий на доходы государственного бюджета и макроэкономическую стабильность Республики Узбекистан. На основе статистических данных проанализирована взаимосвязь между прибылью предприятий, налоговыми поступлениями и бюджетными доходами. Предложены рекомендации по повышению устойчивости государственных финансов.
BIOLOGIK AKTIVLAR SINTETIK VA ANALITIK HISOBINI TASHKIL ETISHDA ISHCHI HISOBVARAQLAR TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada qishloq xoʻjaligi korxonalarida biologik aktivlarning sintetik va analitik hisobini tashkil etishda amaldagi hisobvaraqlar rejasining yetishmovchiliklari tahlil qilingan. 41-son «Qishloq xoʻjaligi» BHXS (IAS 41) talablaridan kelib chiqqan holda uzoq muddatli va joriy biologik aktivlar uchun alohida ishchi hisobvaraqlar tizimi taklif etilgan: 0180, 0181, 0182 hamda 2600, 2610, 2620. Har bir hisobvaraq boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmalari ishlab chiqilgan. Taklif etilgan tizim biologik aktivlar harakati yuzasidan shaffof, tezkor va analitik axborot shakllantirishga, moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi
OʻZBEKISTONDA BARQAROR SHAHARSOZLIKNI HUQUQIY ASOSLARINI RIVOJLANTIRISH
Tadqiqotda O‘zbekistonda urbanizatsiyani rivojlantirish va tartibga solishga xizmat qiladigan, barqaror ijtimoiy-iqtisodiy hamda innovatsion o‘sishni ta’minlash, shuningdek, sifatli shahar muhiti va zamonaviy shahar turmush tarzini shakllantirishga qaratilgan konsepsiyaga ehtiyoj mavjudligi asoslab berilgan. Shahar siyosatini takomillashtirish maqsadida asosiy konseptual yondashuvlar ishlab chiqilgan hamda urbanizatsiya jarayonlarini samarali boshqarishga xizmat qiluvchi yangi ustuvor yo‘nalishlar taklif etilgan.
BARQAROR RIVOJLANISH SHAROITIDA EKOLOGIK OMILLARNING BINOLAR YEMIRILISHIGA TA’SIRINI KOMPLEKS BAHOLASH VA ULARNI KAMAYTIRISH USULLARI (TOSHKENT SHAHRI MISOLIDA).
Mazkur maqolada barqaror rivojlanish konsepsiyalari asosida Toshkent shahridagi turar joy va jamoat binolarining yemirilishiga ta’sir etuvchi asosiy ekologik omillar baholanadi. Tadqiqotda havo ifloslanishi, iqlim sharoitlari, seysmik faollik, gidrogeologik sharoitlar hamda antropogen bosimning bino konstruksiyalariga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, korroziya, betonning karbonatlashuvi, muzlash–erish sikllari, tuzlarning kristallanishi va fasadlarning ifloslanishi natijasida yuzaga keladigan yemirilish jarayonlari o‘rganilib, ularning kompleks ta’sirini baholash uchun ekologik-texnik xavf indeksi hamda GIS asosidagi xaritalash yondashuvi taklif etiladi. Maqolada binolarning ekologik barqarorligini oshirishga qaratilgan konstruktiv-texnik, monitoring, shaharsozlik va me’yoriyhuquqiy yondashuvlar ham yoritilgan.
BOJXONA IMTIYOZLARINING DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARIGA TA’SIRINI BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada bojxona imtiyozlarining davlat byudjeti daromadlariga ta’sirini baholashning nazariy-uslubiy asoslari tadqiq etilib, O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan bojxona imtiyozlari tizimining fiskal samaradorligini aniqlashga qaratilgan metodologik yondashuvlar takomillashtirilgan. Tadqiqot davomida bojxona to‘lovlari bo‘yicha taqdim etilayotgan imtiyozlarning byudjet daromadlariga ta’siri, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishdagi o‘rni hamda ularning fiskal xarajatlarini baholash mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, xalqaro amaliyotda qo‘llanilayotgan tax expenditure konsepsiyasi asosida bojxona imtiyozlarining samaradorligini kompleks baholash mezonlari ishlab chiqilgan. O‘zbekistonning rasmiy statistik ma’lumotlari va amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar asosida bojxona imtiyozlarining byudjet yo‘qotishlari, investitsion faollik, ishlab chiqarish hajmi hamda tashqi savdo ko‘rsatkichlariga ta’siri o‘rganilgan
OLIY TAʻLIM TIZIMIGA XORIJIY INVESTITSIYALAR JALB QILISHNING USLUBIY ASOSLARI
Ushbu maqolada oliy ta’lim tizimida xorijiy investitsiyalar samaradorligini baholashning nazariy asoslari, uslubiy yondashuvlari va amaliy mexanizmlari kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqot Oʻzbekistondagi oliy ta’lim muassasalarida xorijiy investitsiyalarning 2020–2025-yillardagi dinamikasi, mintaqaviy taqsimlanishi va makroiqtisodiy ta’sirini oʻrganishga qaratilgan. Natijalar ko‘rsatadiki, 2025-yilda xorijiy investitsiyalar hajmi 342,8 mln AQSH dollarini tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 18,4 foizga o‘sgan. Tadqiqotda kapital samaradorligi (ROI), ijtimoiy samara va hududiy rivojlanish mezonlari asosida ishlab chiqilgan integral baholash modeli investitsiya siyosatini takomillashtirishda muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
O‘ZBEKISTONDA XUSUSIY TA’LIM TIZIMIDA KADRLAR NOMUTANOSIBLIGI TENDENSIYALARI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda xususiy ta’lim tizimidagi kadrlar nomutanosibligi va uning ta’lim sifatiga ta’siri tahlil qilingan. Xususan, “Ustudy” IT akademiyasi misolida pedagogik va amaliy kompetensiyalar o‘rtasidagi tafovutlar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari yoritilgan
EKOLOGIK TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR VA INNOVATSION USULLARNING SAMARADORLIGI
Mazkur tadqiqot ekologik ta’lim-tarbiya jarayonida zamonaviy raqamli texnologiyalar va innovatsion pedagogik yondashuvlarning samaradorligini baholashga qaratilgan. Tadqiqot kvazi-eksperimental dizayn asosida amalga oshirilib, unda 60 nafar talaba ishtirok etdi va ular nazorat hamda eksperimental guruhlarga ajratildi. Eksperimental guruhda multimedia vositalari, virtual laboratoriyalar va loyihaviy ta’lim metodlari qo‘llanildi. Olingan natijalar Student t-testi yordamida tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, innovatsion yondashuvlar o‘quv faolligini oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish hamda ekologik kompetensiyalarni shakllantirishda statistik jihatdan ahamiyatli ustunlikka ega ekanligi aniqlandi (p < 0,05). Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ekologik ta’lim o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi va talabalarda ekologik ong hamda mas’uliyatni shakllantirishga xizmat qiladi. Olingan natijalar barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda innovatsion pedagogik yondashuvlarning muhimligini tasdiqlaydi.
BUXORO VILOYATIDAGI KICHIK VA O‘RTA BIZNES SUBYEKTLARI TARMOQLARARO IQTISODIY SAMADORLIGI EKONOMETRIK TAHLILI
Ushbu maqolada Buxoro viloyatida faoliyat yurituvchi kichik va o‘rta biznes subyektlarining 2010- 2025-yillar oralig‘idagi tarmoqlararo iqtisodiy samaradorlik indikatorlari, ya’ni ishlab chiqarishning YaIMdagi ulushi, ishlab chiqarish hajmi, chakana savdo hajmi, qurilish ishlari hajmi, band bo‘lganlar soni, ko‘rsatgan xizmatlar hajmi, yuk aylanmasi hajmi, yo‘lovchi aylanmasi hajmi kabi indikatorlari o‘zaro bog‘liqligi ekonometrik tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari asosida ishlab chiqilgan takliflardan Buxoro viloyatida tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqishda foydalanish mumkin.
MAHALLALARDA TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISH EKOTIZIMINING FUNKSIONAL BOG‘LIQLIGI
Maqolada mahalla tadbirkorlik ekotizimining tarkibiy ishtirokchilari, ularning funksional vazifalari va o‘zaro hamkorlik mexanizmlari tahlil qilingan. Shuningdek, resurslar sirkulyatsiyasi, raqamli platformalar, qaytuvchi aloqalar va institutsional muvofiqlashtirish asosida mahallalarda tadbirkorlikni barqaror rivojlantirish yo‘nalishlari ilmiy jihatdan asoslangan.
СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ МЕЖДУНАРОДНЫМИ ФИНАНСОВЫМИ ОПЕРАЦИЯМИ
Глобальная трансформация финансовой системы, усиление геополитических рисков, санкционное давление и активная цифровизация мировой экономики в 2026 году требуют совершенствования механизмов управления международными финансовыми операциями. Исследование направлено на выявление современных методов повышения эффективности управления трансграничными потоками капитала с учетом новых технологических и институциональных условий. Проведен анализ применения цифровых финансовых активов, блокчейн-технологий, инструментов искусственного интеллекта и автоматизированных систем комплаенс-контроля в международной финансовой практике. Предложены современные механизмы цифровой модернизации управления финансовыми операциями, ориентированные на снижение рисков, ускорение расчетов и повышение устойчивости коммерческих банков в условиях глобальной нестабильности.
SANOAT KLASTERLARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANING INNOVATSION FAOLIYATGA TA’SIRI
Mazkur tadqiqotda sanoat klasterlarida raqamli transformatsiyaning innovatsion faoliyatga ta’siri ilmiy manbalar asosida tahlil qilindi. Raqamli transformatsiyaning texnologik-platforma, qobiliyattarmoq hamda inson-tashkiliy omillar orqali innovatsion jarayonlarga ta’sir mexanizmlari tizimlashtirildi. Xalqaro tajribalar asosida raqamli texnologiyalar, sanoat interneti platformalari, bilim almashinuvi va tashkiliy qobiliyatlarning innovatsion samaradorlikni oshirishdagi o‘rni baholandi. Tadqiqot natijasida sanoat klasterlarida raqamli transformatsiyani bosqichma-bosqich rivojlantirish, innovatsion ekotizimni mustahkamlash va boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Olingan natijalar sanoat klasterlarining raqobatbardoshligini kuchaytirish hamda innovatsion rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashda amaliy ahamiyat kasb etdi.
BIOLOGIK RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISHDA INNOVATSION BOSHQARUV USULLARI
Ushbu maqolada kompaniyalar va atrof-muhit o‘rtasidagi samarali o‘zaro ta’sir masalasi ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistondagi ko‘plab ishlab chiqarish korxonalari ishlab chiqarish jarayonlarida atrof-muhitga jiddiy zarar yetkazmoqda. Bundan tashqari, ulkan resurs salohiyatiga ega bo‘lgan O‘zbekiston rivojlangan mamlakatlarga nisbatan o‘z ishlab chiqarish jarayonlaridan yetarli darajada samarali foydalanmayapti. Muallif atrof-muhitni boshqarish samaradorligini oshirishning mumkin bo‘lgan yo‘llarini tahlil qiladi
ZAMONAVIY JAMIYATDA AHOLINING EKOLOGIK MADANIYATINI YUKSALTIRISH MEXANIZMLARI
Ushbu maqolada zamonaviy jamiyatda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirishning nazariy-uslubiy asoslari, mavjud mexanizmlari hamda ularni takomillashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ekologik madaniyatning mohiyati, tarkibiy tuzilishi va uni shakllantiruvchi ijtimoiy institutlar ko‘rib chiqiladi, ta’lim tizimi, huquqiy-me’yoriy baza, davlat siyosati va fuqarolik jamiyati institutlarining o‘zaro uyg‘unlashgan faoliyati orqali ekologik ongni yuksaltirish imkoniyatlari ochib beriladi. Tadqiqot metodologiyasi tahliliy-sintetik, qiyosiy va tizimli yondashuvlarga asoslangan bo‘lib, xorijiy va mahalliy ilmiy manbalar chuqur tahlil qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ekologik madaniyatni yuksaltirish uzluksiz ta’lim, huquqiy ongni oshirish, ijtimoiy institutlarning faolligini kuchaytirish va barqaror rivojlanish tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish orqali samarali amalga oshiriladi. Maqola yakunida ekologik madaniyatni shakllantirishning kompleks mexanizmlari bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
O‘ZBEKISTON KONTEKSTI: IQLIM O‘ZGARISHI, OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGI VA MOSLASHTIRISH SIYOSATLARI.
Mazkur maqolada Oʻzbekiston sharoitida iqlim oʻzgarishi, oziq-ovqat xavfsizligi va moslashtirish siyosatlari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik tahlil qilingan. Iqlim oʻzgarishi mamlakat qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat taʼminotiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Tadqiqotda Oʻzbekistonda iqlim oʻzgarishiga moslashish va uning salbiy oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan strategiyalar, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha ustuvor chora-tadbirlar hamda moslashtirish siyosatlarining asosiy yoʻnalishlari yoritilgan. Shuningdek, ushbu jarayonlarda davlat organlari va xalqaro tashkilotlarning oʻrni tahlil qilingan. Oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda innovatsion yechimlar hamda barqaror rivojlanish tamoyillarini joriy etish muhim ahamiyat kasb etishi asoslab berilgan.
TOVAR YETKAZIB BERISH ZANJIRI VA BOJXONA NAZORATINI BOSHQARISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Mazkur maqolada global iqtisodiyot sharoitida xalqaro tovar yetkazib berish zanjirlarida bojxona nazoratini takomillashtirishning nazariy-metodologik asoslari tadqiq etilgan. Jahon va mahalliy olimlarning “tovar yetkazib berish zanjiri” hamda “bojxona nazorati” tushunchalariga yondashuvlari qiyosiy tahlil qilinib, mavjud ilmiy bo‘shliqlar aniqlangan. Tadqiqotda tizimli, integratsiyalashgan, raqamlashtirish va xavflarni boshqarish usullaridan foydalanilgan. Tahlillar asosida davlat tartibga solishi, xavflar boshqaruvi va raqamli texnologiyalar integratsiyasini qamrab oluvchi yangi mualliflik ta’rifi taklif etilgan. Maqolaning amaliy ahamiyati O‘zbekistonda bojxona ma’muriyatchiligini raqamlashtirish va ta’minot zanjirlari xavfsizligini oshirish modellarini ishlab chiqish uchun nazariy asos bo‘lishidan iborat
TA’LIM XIZMATLARI VA ULARNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
Ushbu maqolada ta’lim xizmatlari tushunchasining mazmun-mohiyati, uning zaruriyati va rivojlanishining ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi oliy ta’lim xizmatlari tarkibini ochib berish va ularni bepul hamda pullik turlarga ajratishning huquqiy-iqtisodiy asoslarini aniqlashdan iborat. Maqolada xorijiy va mahalliy olimlarning ta’lim xizmatlariga oid qarashlari qiyosiy tahlil qilingan hamda ushbu xizmatlarning mavsumiylik, yuqori narx, natijalarning bitiruvchilar ko‘rsatkichlariga bog‘liqligi kabi o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatib berilgan. Muallif tomonidan ta’lim xizmatlarini amalga oshirishda ishlab chiqaruvchi, mahsulot va iste’molchining o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi tizimli yondashuv ishlab chiqilgan, bu esa tadqiqotning ilmiy yangiligini tashkil etadi. Tahlil natijasida ta’lim xizmatlari maktabgacha, o‘rta, oliy va qo‘shimcha ta’lim yo‘nalishlariga ajratib ko‘rsatilgan, shuningdek, universitetga qabul qilingan talabalarga xos xizmatlar turlari alohida tasniflangan. Xulosa qilib aytish mumkinki, ta’lim xizmatlarining sifatli va samarali tashkil etilishi mamlakat iqtisodiy salohiyatini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Tadqiqot natijalari oliy ta’lim muassasalarida xizmatlar sifatini yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda foydalanilishi mumkin
OROLBO‘YI HUDUDLARINING IJTIMOIYIQTISODIY SALOHIYATINI KOMPLEKS BAHOLASH VA USTUVOR RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Qoraqalpog‘iston Respublikasining Orolbo‘yi hududlari ijtimoiy-iqtisodiy salohiyati kompleks iqtisodiy-statistik tahlil asosida baholangan. Tadqiqotning maqsadi Qo‘ng‘irot, Mo‘ynoq va Qonliko‘l tumanlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi hamda iqtisodiy ixtisoslashuvini qiyosiy baholashdan iborat. Tadqiqotda iqtisodiy-statistik, qiyosiy, tizimli va kompleks tahlil usullaridan foydalanilgan. Tahlil natijalari har bir tumanning iqtisodiy rivojlanishi uning resurs salohiyati, tarmoq ixtisoslashuvi va investitsion faolligi bilan belgilanishini ko‘rsatdi. Olingan natijalar asosida hududlarni differensial rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari ilmiy jihatdan asoslandi. Shuningdek, iqtisodiyot tarmoqlarini diversifikatsiya qilish, investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish hamda mahalliy resurslardan samarali foydalanishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi Orolbo‘yi hududlarining ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini kompleks qiyosiy baholash hamda ularning iqtisodiy ixtisoslashuviga mos ustuvor rivojlanish yo‘nalishlarini ilmiy asoslash bilan tavsiflanadi. Olingan natijalar hududlarning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasini takomillashtirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
DAVLAT ISHTIROKIDAGI KORXONALAR UCHUN KORPORATIV BOSHQARUV BO‘YICHA IQTISODIY HAMKORLIK VA TARAQQIYOT TASHKILOTI (IHTT)NING YETAKCHI TAMOYILLARINI O‘ZBEKISTON AMALIYOTIGA JORIY ETISH YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada davlat ishtirokidagi korxonalar uchun korporativ boshqaruv bo‘yicha IHTT rahbariy tamoyillarining mazmuni, asosiy yo‘nalishlari hamda ularning O‘zbekiston sharoitidagi amaliy ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqotda IHTT tomonidan 2024-yilda yangilangan davlat korxonalari uchun korporativ boshqaruv tamoyillari, G20/IHTT korporativ boshqaruv prinsiplari hamda O‘zbekistonda davlat ishtirokidagi korxonalarni boshqarish va isloh qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilingan. IHTT rahbariy tamoyillari davlatning mulkdor sifatidagi rolini aniq belgilash, davlat korxonalarining bozor sharoitida teng raqobat yuritishini ta’minlash, kuzatuv kengashlari mustaqilligini kuchaytirish, axborot shaffofligini oshirish hamda barqaror rivojlanish omillarini korporativ boshqaruv tizimiga integratsiya qilishga qaratilgan. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat ishtirokidagi korxonalarni isloh qilishda IHTT tamoyillaridan foydalanish davlat aktivlarini samarali boshqarish, investitsion jozibadorlikni oshirish, korporativ shaffoflikni kuchaytirish va bozor mexanizmlarini rivojlantirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
TURIZM SOHASIDA KLASTERNI SHAKLLANTIRISH ASOSIDA AHOLI BANDLIGINI OSHIRISH IMKONIYATLARI
Iqtisodiyot va menejment fanlarida, xususan, turizmda “klaster” atamasi keng qoʻllaniladigan tushuncha boʻlib, uning mohiyati soʻnggi oʻn yilliklarda tez surʼatlar bilan oʻzgarib bormoqda. Klasterlar, ayniqsa, turistik klasterlar mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish, shuningdek, milliy va xalqaro bozorlarda turizm xizmatlarining raqobatbardoshligini oshirish imkonini beruvchi muhim vosita hamda sohaning innovatsion rivojlanishi uchun oʻziga xos tashkiliy-iqtisodiy mexanizm hisoblanadi. Maqolada turizm sohasida klasterni shakllantirish asosida aholi bandligini oshirish imkoniyatlari yoritilgan
EKOLOGIYAGA OID HUQUQBUZARLIKLAR TARKIBI
Ushbu maqolada O‘zbekiston hududida ekologik huquqbuzarliklar tarkibini tasniflashning turli yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Bugungi kunda ekologik xavfsizlikni ta’minlash aholi salomatligini ta’minlash nuqtai nazaridan dolzarb masalalardan biri bo‘lib, ekologik huquqbuzarliklarga qarshi kurash mexanizmlarini shakllantirishda ekologiyaga oid huquqbuzarliklar tarkibini tasniflash muhim hisoblanadi
TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKINI BOSHQARISH VA MUAMMOLI KREDITLAR MUAMMOSI: TAHLIL VA YECHIMLAR
Maqolada Oʻzbekiston Respublikasi bank tizimida kredit riskini boshqarish amaliyoti tahlil qilingan. Bank aktivlari tarkibida kredit qoʻyilmalarining yuqori ulushi, muammoli kreditlar hajmining oʻsishi va ularning tarmoqlar boʻyicha taqsimlanishi statistik maʼlumotlar asosida koʻrib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga koʻra, kredit riski darajasini baholashda stress-ssenariylarni tasniflash va kredit portfelini diversifikatsiya qilish boʻyicha takliflar ishlab chiqilgan
AGROTADBIRKORLIKDA OMILLAR SARFI ASOSIDA QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARISH HAJMINING OSHISHIGA TA’SIRINI HUDUDIY BAHOLASH
Agrotadbirkorlik subyektlari tomonidan sarflanadigan ishlab chiqarish omillari — investitsiyalar, energetika resurslari va mehnat resurslarining qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining o‘sishiga ta’siri Qashqadaryo viloyatining 14 ta tumani misolida hududiy jihatdan baholangan. Tadqiqotda Data Envelopment Analysis (DEA) metodologiyasining kirimga yo‘naltirilgan CCR (Charnes–Cooper–Rhodes) va BCC (Banker–Charnes–Cooper) modellari qo‘llanilgan. Hisob-kitoblar natijasida har bir tuman bo‘yicha texnik samaradorlik, sof texnik samaradorlik hamda masshtab samaradorligi ko‘rsatkichlari aniqlangan. Shuningdek, samaradorligi past tumanlar uchun etalon (benchmark) tumanlar belgilangan va ishlab chiqarish resurslarini tejashning potensial imkoniyatlari baholangan.
ORGANIZATIONAL AND METHODOLOGICAL PROBLEMS IN THE IMPLEMENTATION OF INTERNAL STANDARDS IN AUDIT FIRMS OF UZBEKISTAN AND THEIR IMPACT ON THE QUALITY OF AUDIT SERVICES
The organizational and methodological problems associated with the implementation of internal standards in audit firms of Uzbekistan and their impact on the quality of audit services are analyzed. The significance of internal standards in audit planning, risk assessment, audit evidence collection, preparation of working papers, implementation of internal quality control, and formulation of the final audit opinion is substantiated. Particular attention is given to the unclear allocation of duties and responsibilities, insufficient methodological guidance, inadequate quality control of working papers, and ineffective internal monitoring mechanisms, which are identified as the main factors reducing audit quality. Based on the findings, scientific and practical recommendations are proposed to improve internal standards in accordance with International Standards on Auditing (ISA), introduce audit quality indicators, enhance auditors’ professional competence, and strengthen internal quality control systems in audit firms
XIZMAT KO‘RSATISH KORXONA MENEJMENTIDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING NAZARIY ASOSLARI
Mazkur ishda xizmat ko‘rsatish korxonalari menejmentida axborot texnologiyalaridan foydalanishning nazariy asoslari tizimli ravishda tahlil qilingan. Xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli transformatsiya jarayonlarining mazmuni, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining boshqaruv faoliyatiga ta’siri hamda korxonalarda boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligini oshirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, axborot tizimlari, raqamli platformalar, biznes jarayonlarini avtomatlashtirish, ma’lumotlar bazalarini boshqarish va analitik texnologiyalarning xizmat ko‘rsatish korxonalarining raqobatbardoshligini ta’minlashdagi ahamiyati ochib berilgan. Tadqiqot natijalari xizmat ko‘rsatish korxonalarida zamonaviy menejment tizimini takomillashtirish, boshqaruvning samaradorligini oshirish hamda innovatsion rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan ilmiy-uslubiy tavsiyalarni ishlab chiqish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi
SOLIQ QARZDORLIGINI UNDIRISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISHDA XALQARO TAJRIBA VA O‘ZBEKISTON AMALIYOTI
Mazkur maqolada soliq qarzdorligini undirish tizimini takomillashtirishning dolzarb masalalari hamda ushbu yo‘nalishda rivojlangan davlatlar tajribasi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida AQSh, Buyuk Britaniya, Estoniya, Janubiy Koreya va Avstraliya davlatlarida soliq qarzdorligini boshqarish va undirishda qo‘llanilayotgan zamonaviy mexanizmlar qiyosiy tahlil qilinib, ularning o‘ziga xos jihatlari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda soliq qarzdorligini undirishning amaldagi tizimi baholanib, xalqaro tajribani milliy amaliyotga tatbiq etish imkoniyatlari aniqlangan. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv, ilmiy umumlashtirish va mantiqiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, soliq qarzdorligini boshqarishda profilaktik yondashuvlarni kengaytirish, xavfga asoslangan monitoring tizimini takomillashtirish, sun’iy intellekt va katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish texnologiyalarini joriy etish, shuningdek, qarzdor soliq to‘lovchilarga nisbatan differensial yondashuvni qo‘llash soliq ma’muriyatchiligi samaradorligini oshirishga xizmat qilishi asoslab berilgan. Maqolada ilgari surilgan taklif va tavsiyalar soliq qarzdorligini qisqartirish, davlat budjeti daromadlari barqarorligini ta’minlash hamda O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini yanada takomillashtirishga xizmat qiladi
NAMANGAN VILOYATIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARI FAOLIYATI VA MAHALLIYLASHTIRISH JARAYONLARINING HOZIRGI HOLATI TAHLILI
Mazkur maqolada Namangan viloyatida kichik biznes subyektlari faoliyati va mahalliylashtirish jarayonlarining rivojlanish dinamikasi kompleks tahlil qilingan. Shuningdek, mahalliylashtirilgan mahsulotlar hajmi, import o‘rnini bosish, valyuta tejalishi, eksport salohiyati va yangi ish o‘rinlari yaratish ko‘rsatkichlari tahlil qilinib, ularning kichik biznesni rivojlantirishga ta’siri asoslab berilgan.
MILLIY HUNARMANDCHILIK SOHASINI HUDUDIY RIVOJLANTIRISHNING INTEGRAL BOSHQARUV MODELI VA UNI BAHOLASH
Ushbu maqolada milliy hunarmandchilik sohasini hududiy rivojlantirishning ilmiy-amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda hunarmandchilik sohasi madaniy merosni saqlash, aholi bandligini oshirish, turizm salohiyatidan foydalanish, hududiy brendlarni shakllantirish va mahalliy iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim omili sifatida tahlil qilingan. Maqolada hududlar kesimida hunarmandchilikning rivojlanish holatini baholash, mavjud tafovutlarni aniqlash hamda boshqaruv qarorlarini ilmiy asoslash zarurligi asoslab berilgan. Shuningdek, hunarmandlar, davlat boshqaruv organlari, ta’lim muassasalari, turizm subyektlari va xususiy sektor o‘rtasidagi funksional aloqalarni yagona tizimga birlashtirishga qaratilgan integral boshqaruv modelini ishlab chiqishning ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot natijalari milliy hunarmandchilikni hududiy rivojlantirishda integral baholash, differensial yondashuv va monitoring tizimini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi
O‘ZBEKISTONDA SOLIQ SIYOSATINING IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI: EKONOMETRIK TAHLIL
Maqolada O‘zbekistonda soliq siyosatining iqtisodiy o‘sishga ta’siri ekonometrik usullar asosida baholangan. Tadqiqotda 2019-yilda amalga oshirilgan soliq islohotlarining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini aniqlash maqsadida OLS regressiya modeli hamda tarkibiy o‘zgarish (dummy va interaktiv) modeli qo‘llanilgan. Tahlil natijalari 2019-yilgacha soliq tushumlarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri manfiy bo‘lganligini, soliq islohotlaridan keyin esa mazkur munosabat sezilarli darajada yaxshilanganligini ko‘rsatdi. Shuningdek, ishsizlik darajasi iqtisodiy o‘sishga salbiy, yalpi asosiy kapital shakllanishi va yakuniy iste’mol xarajatlari esa ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Tadqiqot natijalari asosida soliq siyosatining iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga qaratilgan mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqildi
OZIQ-OVQAT SANOATI KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH SALOHIYATINI BOSHQARISH VA ISHLAB CHIQARISH XAVFSIZLIGI TA’MINLASHNING METODOLOGIK JIHATLARI
Mazkur maqolada oziq-ovqat sanoati korxonalarida ishlab chiqarish salohiyatini boshqarish va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlashning nazariy, metodologik hamda amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida ishlab chiqarish salohiyatining iqtisodiy mohiyati, uni shakllantiruvchi omillar va boshqaruv mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida oziq-ovqat sanoati korxonalari faoliyati samaradorligini baholash uchun integral ishlab chiqarish salohiyati indeksi, ishlab chiqarish xavfsizligi darajasi koeffitsienti, resurslardan foydalanish samaradorligi indeksi hamda integratsiyalashgan samaradorlik indeksi taklif etilgan. 2020–2025-yillar davomida oziq-ovqat sanoati tarmog‘ining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlil qilinib, ishlab chiqarish salohiyati va xavfsizlik darajasining o‘sishi korxonalar samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Tadqiqot natijalari asosida ishlab chiqarish salohiyatini boshqarish va xavfsizlikni ta’minlashning integratsiyalashgan mexanizmini joriy etish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan
HUDUD IQTISODIYOTIGA “YASHIL INVESTITSIYALAR”NI JALB QILISH MEXANIZMLARINING USLUBIY JIHATLARI
Maqolada hudud iqtisodiyotiga yashil investitsiyalarni jalb qilish mexanizmining tarkibiy komponentlari tizimlashtirilgan va mexanizmlar ta’sir doirasiga ko‘ra tasniflangan. Yashil investitsiyalar samaradorligini baholashning metodologik tamoyillari asoslanib, beshta tarkibiy qismdan iborat “Mintaqaviy yashil investitsion jozibadorlik integral indeksi” taklif etilgan, uni hisoblash algoritmi, indikatorlarni normallashtirish va analitik iyerarxiya jarayoni asosida vaznlash tartibi hamda natijadorlikni baholashning qo‘shimcha ko‘rsatkichlar tizimi ishlab chiqilgan.
TURIZM SOXASIDA XIZMATLAR SIFATIGA TA’SIR ETUVCHI ASOSIY OMILLAR (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)
Ushbu maqola turizm xizmatlari sifatini belgilovchi asosiy omillarni nazariy va amaliy jihatdan tahlil etib, Samarqand viloyati misolida chuqur o‘rganadi. Turizm sanoatida xizmat sifati sayyohlar qoniqishi, takroriy tashriflar va destinatsiya imidjini shakllantirishning muhim omili hisoblanadi. Maqolada SERVQUAL modeli asosida tangibles (moddiy bazalar), reliability (ishonchlilik), responsiveness (tezkor javob berish), assurance (ishonch va kafolat) hamda empathy (hamdardlik) kabi xizmat sifati o‘lchovlari ko‘rib chiqiladi. Samarqand viloyati kontekstida tarixiy-madaniy meros (Registon, Bibixonim va boshqa UNESCO obidalari), transport infratuzilmasi, mehmonxona va ovqatlanish xizmatlari, kadrlar malakasi, raqamli texnologiyalar va ekologik barqarorlik kabi omillar alohida tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari infratuzilma yetishmovchiligi, xodimlarning professional tayyorgarligi pastligi, til to‘siqlari, xizmat ko‘rsatishda standartlashtirishning yetarli emasligi hamda mavsumiylik kabi muammolar xizmat sifati ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir etayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat siyosati, xalqaro hamkorlik va innovatsion yondashuvlar (smart tourism, AR texnologiyalari) orqali ushbu omillarni yaxshilash imkoniyatlari ham yoritiladi. Maqolada Samarqandni xalqaro turizm darvozasiga aylantirish strategiyasi doirasida xizmat sifatini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Natijalar turizm sohasi mutaxassislari, mahalliy boshqaruv organlari va xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, viloyat turizm salohiyatini barqaror rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
SOLIQ MA’MURCHILIGI METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARINING JORIY ETISH ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada soliq organlari tomonidan tekshirish va soliq to‘lovchilar faoliyatini nazorat qilish amaliyotini takomillashtirish orqali ularning mumkin bo‘lgan soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash, adolatli soliqqa tortishni ta’minlash va pirovardida soliq tizimining umumiy samaradorligiga hissa qo‘shish imkoniyatlarini oshirishi mumkinligi o‘rganilgan va xulosalar shakllantirilgan. Maqolada xorijiy tajribalarni O‘zbekiston sharoitida tatbiq etishning afzalliklari va muammolari yoritilib, milliy soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan
AGROKLASTERLAR FAOLIYATINI RAQAMLI BOSHQARUV MEXANIZMLARI ASOSIDA SHAKLLANTIRISH VA TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada agroklasterlar faoliyatini raqamli boshqaruv mexanizmlari asosida shakllantirish va takomillashtirishning nazariy hamda amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Agroklasterlarni boshqarish jarayonlariga zamonaviy raqamli texnologiyalar, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv, sun’iy intellekt va tahliliy platformalarni joriy etishning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi o‘rni asoslab berilgan. Shuningdek, agroklasterlar faoliyatini real vaqt rejimida monitoring qilish, baholash, prognozlash hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi integratsiyalashgan raqamli boshqaruv mexanizmlarining afzalliklari yoritilgan. Tadqiqot natijalari agroklasterlar boshqaruvini raqamli transformatsiya qilish ularning raqobatbardoshligi, investitsiyaviy jozibadorligi va barqaror rivojlanishini ta’minlashning muhim omili ekanligini ko‘rsatadi.
AHOLI DEMOGRAFIK JARAYONLARINI STATISTIK TADQIQ ETISHDA KUZATUVLARNING O‘RNI VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada aholining demografik jarayonlarini statistik tadqiq etishda kuzatuvlarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda aholini ro‘yxatga olish, joriy statistik hisob va tanlanma kuzatuvlar kabi asosiy statistik manbalar orqali demografik jarayonlarni o‘rganish imkoniyatlari yoritilgan. Demografik jarayonlarning iqtisodiy va ijtimoiy omillar bilan uzviy bog‘liqligi, shuningdek, statistik kuzatuvlarning aniqligi va ishonchliligi masalalari tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari demografik siyosatni takomillashtirish, aholining ijtimoiy holatini baholash va uzoq muddatli rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega
MECHANISMS FOR INCREASING THE EFFECTIVENESS OF USING ISLAMIC FINANCE INSTRUMENTS IN SMALL BUSINESS DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN
The article examines mechanisms for increasing the effectiveness of using Islamic finance instruments in small business development in Uzbekistan. While small business generates more than half of the country’s GDP, a significant share of entrepreneurs remains outside conventional interest-based financing for religious reasons. The law introducing Islamic banking, signed on 27 March 2026 and effective from 29 June 2026, created the legal basis for mobilising this latent resource. Drawing on international reports (ICD–LSEG IFDI, GIFT), an analysis of national regulations, the IMAN platform case study and a systemic approach, the paper assesses the fit between Islamic instruments (murabaha, ijara, salam, musharaka, mudaraba, sukuk) and small-business needs and proposes a five-track organisational-economic mechanism for raising effectiveness. The recommendations include a regulatory sandbox, Shariah-compliant analogues of state support programmes, digital-native Islamic windows, a salam pilot for agriculture and small-denomination retail digital sukuk.
KORPORATIV BOSHQARUVNING IQTISODIY MAZMUNI VA QURILISH KORXONALARI FAOLIYATIDAGI INSTITUTSIONAL AHAMIYATI
Maqolada korporativ boshqaruvning iqtisodiy mazmuni va uning qurilish korxonalari faoliyatidagi institutsional ahamiyati nazariy-uslubiy jihatdan tadqiq etilgan. Tadqiqotda korporativ boshqaruv qurilish korxonasining mulkdorlar, menejment, investorlar, buyurtmachilar, davlat institutlari va jamoatchilik o‘rtasidagi iqtisodiy manfaatlarni muvofiqlashtiruvchi tizim sifatida talqin qilingan. Tizimli, institutsional va qiyosiy tahlil asosida qurilish sohasida korporativ boshqaruvning shaffoflik, hisobdorlik, shartnomaviy intizom, resurslar samaradorligi va investitsion ishonchga ta’siri asoslab berilgan
FORECASTING OF AGRICULTURAL PRODUCTION INDICATORS IN SURKHANDARYA REGION USING THE ARIMA MODEL
This article applies the ARIMA (1,2,0) model to forecast agricultural production in the Surkhandarya region. The stationarity of the time series was examined using the Augmented Dickey–Fuller test, while the model parameters were identified based on the ACF and PACF correlograms. Model reliability was evaluated using the coefficient of determination, information criteria, and the Mean Absolute Percentage Error (MAPE). The absence of autocorrelation was confirmed by the Ljung–Box test, whereas the absence of heteroscedasticity was verified using the ARCH–LM test. Forecast values for 2026–2030 were estimated with a 95% confidence interval
BARQAROR HOSILDORLIKNI TA’MINLASHNING IQTISODIY YONDASHUVLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Maqolada jahon miqyosida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash jarayonida agrar sohaning, xususan, donchilik tarmog‘ining o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Tadqiqotda Sirdaryo viloyati misolida g‘alla yetishtirish barqarorligining bugungi holati, uni ta’minlashga ta’sir etuvchi omillar va innovatsion texnologiyalarni joriy etish istiqbollari tahlil qilingan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, hududlarning yalpi don hosili bilan ta’minlanganlik darajasini “barqarorligi yuqori”, “barqarorligi o‘rta”, “barqarorligi
INNOVATSION EKOTIZIMDA FAN–TA’LIM–ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINING IQTISODIY JIHATLARI
Mazkur maqolada innovatsion ekotizim sharoitida fan, ta’lim va ishlab chiqarish o‘rtasidagi integratsiyaning iqtisodiy jihatlari hamda uning innovatsion rivojlanishga ta’siri tahlil qilingan. Xorijiy davlatlar tajribasi asosida mazkur uch yo‘nalishning o‘zaro hamkorligi innovatsion mahsulotlar yaratish, ilmiy ishlanmalarni amaliyotga joriy etish, texnologiyalar transferini jadallashtirish va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, innovatsion ekotizimni rivojlantirish, fan–ta’lim–ishlab chiqarish integratsiyasini mustahkamlash, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish hamda innovatsion infratuzilma faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
INSON KAPITALIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING INTEGRAL INDEKSINI SHAKLLANTIRISH VA UNING HUDUDIY IQTISODIY O’SISHNI BAHOLASHDAGI AHAMIYATI
Mazkur maqolada inson kapitalidan foydalanish samaradorligini kompleks baholashning metodologik asoslari tadqiq etilib, hududlar kesimida amaliy qo‘llash imkonini beruvchi integral indeksni shakllantirish yondashuvi taklif etilgan. Tadqiqotda inson kapitalining ta’lim, sog‘liqni saqlash, bandlik, mehnat unumdorligi, innovatsion faollik hamda raqamli kompetensiyalar kabi asosiy tarkibiy elementlari tizimli ravishda tahlil qilinib, ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri baholangan. O‘zbekiston hududlari misolida inson kapitalidan foydalanish samaradorligini kompleks baholash uchun ko‘rsatkichlar tizimi va ularning vazn koeffitsientlariga asoslangan integral indeks modeli ishlab chiqilgan. Taklif etilgan metodologiya hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash, inson kapitalidan foydalanish darajasini qiyosiy baholash hamda ustuvor rivojlantirish yo‘nalishlarini belgilash imkonini beradi.
OHAK TOSH QAZIB OLISH JARAYONIDA ATROF MUHITDAGI ZARARI VA OLDINI OLISH
Ushbu maqolada ohak toshini qazib olish jarayonining atrof-muhitga salbiy ta’siri, jumladan atmosfera havosining chang bilan ifloslanishi, yer resurslarining degradatsiyasi, o‘simlik va hayvonot dunyosiga yetkaziladigan zararlar hamda shovqin va tebranishlarning ekologik oqibatlari tahlil qilingan. Shuningdek, qazib olish ishlari natijasida yuzaga keladigan ekologik muammolarni kamaytirish va oldini olish bo‘yicha zamonaviy texnologiyalar, rekultivatsiya tadbirlari, changni bostirish usullari hamda ekologik monitoring tizimlarini qo‘llash masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari ohak toshi konlarini barqaror va ekologik xavfsiz tarzda ekspluatatsiya qilishning muhim jihatlarini ochib beradi
DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK LOYIHALARIDA MOLIYAVIY RISKLARNI BAHOLASH VA BOSHQARISH: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI VA XALQARO YONDASHUVLAR (2019-2025 YILLAR)
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida 2019-2025-yillarda davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalarida moliyaviy risklarni baholash va boshqarishning nazariy hamda amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi — mamlakat amaliyotini xalqaro yondashuvlar bilan qiyoslash va riskmenejment tizimini takomillashtirishga oid tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot sifatiy yondashuv asosida rasmiy hujjatlar, XVF, Jahon banki va Xalqaro moliya korporatsiyasi hisobotlari hamda yetakchi ilmiy nashrlarning kontent-tahlili asosida amalga oshirildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, energetika loyihalarida risklarni taqsimlash xalqaro amaliyotga muvofiq amalga oshirilmoqda. Biroq loyiha darajasida fiskal risklar va shartli majburiyatlarni miqdoriy baholashning yagona, majburiy metodologiyasi hali shakllanish bosqichida. Tadqiqotning ilmiy yangiligi energetika sohasidagi risklarni taqsimlash amaliyotini umumlashtirgan matritsa taklif etilgani hamda PFRAM modelini milliy darajada joriy etish mexanizmi asoslanganidadir. Tahlil asosida risk-menejment tizimini takomillashtirishga oid to‘rtta tavsiya ishlab chiqilgan
KORXONALAR FAOLIYATINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNI IMITATSION MODELLASHTIRISH
Ushbu maqolada korxonalar faoliyatini innovatsion rivojlantirishni imitatsion modellashtirishning nazariyuslubiy asoslari hamda amaliy ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqotda korxonalarning innovatsion rivojlanish jarayonlariga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar tizimli tahlil qilinib, ularni baholashda simulyatsion (imitatsion) modellashtirish usullaridan foydalanish imkoniyatlari yoritilgan. Innovatsion faoliyat samaradorligini oshirish, investitsiya resurslaridan oqilona foydalanish, texnologik yangilanish jarayonlarini prognozlash hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda imitatsion modellashtirishning afzalliklari ilmiy asoslangan. Shuningdek, korxona faoliyatining turli rivojlanish ssenariylarini modellashtirish orqali iqtisodiy tavakkalchiliklarni kamaytirish, resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va barqaror innovatsion rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha ilmiy xulosalar ishlab chiqilgan.
OROLBOʻYI MINTAQASIDA YOSHLAR TADBIRKORLIGI VA TA’LIM XIZMATLARI SIFATINING TAHLILI
Mazkur maqolada Orolbo‘yi mintaqasida yoshlar tadbirkorligi va ta’lim xizmatlari sifatining 2020–2025-yillardagi holati tahlil qilinadi. Statistik ma’lumotlar asosida ta’lim qamrovi oshganiga qaramay, yoshlar ishsizligi va NEET ulushi yuqoriligicha qolayotgani aniqlandi. AHP usuli orqali omillar vaznlanib, muallifning integratsiya koeffitsiyenti va ekologik inqiroz indeksi hisoblandi. Ekonometrik tahlil (n = 433) ta’lim sifati va moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning tadbirkorlik moyilligiga ishonchli ta’sirini isbotladi.
TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RIVOJLANTIRISH ORQALI ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING STRATEGIK YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada to‘qimachilik sanoatida boshqaruv tizimini rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va strategik yo‘nalishlari tahlil qilingan. Xususan, korxonalarda raqamli boshqaruv texnologiyalari (ERP, MES, SCADA va IoT), klaster boshqaruv modeli, sifat menejmenti tizimlari, resurslardan samarali foydalanish hamda logistika va eksport boshqaruvini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Shuningdek, SWOT tahlili asosida sohaning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari hamda rivojlanish istiqbollari baholangan. Tadqiqot natijalari to‘qimachilik korxonalarida raqamli boshqaruv tizimlarini keng joriy etish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni mustahkamlashning muhim omili ekanligini ko‘rsatadi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA INNOVATSION MENEJMENT TIZIMLARINI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI
Mazkur ilmiy maqolada raqamli transformatsiya sharoitida innovatsion menejment tizimlarini rivojlantirishning nazariy-uslubiy asoslari va amaliy mexanizmlari kompleks tarzda tadqiq etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi global raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi, korxonalar faoliyatida innovatsion yondashuvlarga bo‘lgan ehtiyojning ortishi hamda raqobatbardoshlikni ta’minlashda samarali boshqaruv tizimlarini shakllantirish zarurati bilan izohlanadi. Maqolaning maqsadi – raqamli transformatsiya sharoitida innovatsion menejment tizimlarini takomillashtirishga xizmat qiluvchi institutsional, tashkiliy-iqtisodiy va texnologik mexanizmlarni aniqlash hamda ularning samaradorligini ilmiy asoslashdan iborat. Maqolaning ilmiy yangiligi innovatsion menejment tizimlarini raqamli muhitda rivojlantirishga qaratilgan integratsiyalashgan konseptual modelni ishlab chiqishda namoyon bo‘ladi. Amaliy ahamiyati esa taklif etilgan mexanizmlarning korxonalarda innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish va boshqarish jarayonlariga joriy etish imkoniyati bilan belgilanadi.
KREATIV IQTISODIYOT VA BARQAROR RIVOJLANISH MAQSADLARI O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIKNI BAHOLASH
Global darajadagi ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik, ishlab chiqarishning ekologik yuklamasi jahon maydonida kuzatilayotgan polikrizis holatini yanada keskinlashtirmoqda. Kreativ va madaniy sanoatlarning nisbatan kamroq ekologik zarar keltirishi, ijtimoiy jihatdan inklyuziv ekanligi va raqamli mahsulotlarni ishlab chiqishga bo‘lgan yuqori potensiali uning ahamiyatini tobora dolzarblashtirmoqda. Ushbu maqolada kreativ iqtisodiyotning tarkibiy strukturasi, tarmoqlarining sinflanishi va ularning turli olimlar tomonidan berilgan tasniflari tahlil qilingan. Shu bilan birga, kreativ iqtisodiyotning Barqaror Rivojlanish Maqsadlariga bog‘liqlik xaritasi ishlab chiqilgan va u asosida aynan qanday maqsadlarning “targetlariga” kreativ iqtisodiyotni rivojlantirish orqali erishish mumkinligi ko‘rsatilgan.
DIGITALLY-ENABLED COMMUNITY AGRITOURISM AS A PATHWAY TO RURAL INCOME IN THE ARAL SEA REGION: A CONCEPTUAL APPROACH
Tourism in Uzbekistan is developing rapidly, and there are significant opportunities to further increase revenue generated per tourist. This paper argues that organizing agritourism as an interconnected community network and promoting it through a digital platform represents an effective way to realize these opportunities in the Aral Sea region (the Republic of Karakalpakstan), an area with unique ecological characteristics and strong potential for further tourism infrastructure development. Drawing on existing research demonstrating the significant impact of digital platforms on increasing the visibility of rural tourism services, the paper proposes a community-based digital agritourism model in which authentic rural experiences provided by local residents are integrated, booked, and promoted through a state–private partnership digital platform while also enabling tourists to connect with one another. The study is conceptual in nature and focuses on developing a new approach and directions for future research. The paper proposes a transferable model capable of transforming the existing tourism potential of peripheral regions in Central Asia into increased income for rural communities.
SIFAT MENEJMENTI TIZIMIGA INTEGRATSIYALASHGAN XODIMLARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI
Maqolada oziq-ovqat sanoati korxonalarida sifat menejmenti tizimi (SMT) doirasida xodimlarni rag‘batlantirish mexanizmini shakllantirishning nazariy-uslubiy asoslari yoritilgan. ISO 9000 oilasi standartlari (ISO 9001:2015, ISO 9004:2018, ISO 10018:2020) talablari funksional tahlil qilinib, ularning rag‘batlantirish siyosatiga qo‘yadigan talablari tizimlashtirilgan hamda motivatsiya nazariyalari (Maslou, Gertsberg, MakKlelland, Vrum, Adams, MakGregor) sifat boshqaruvi konsepsiyalari (PDCA, TQM) bilan uyg‘unlashtirilgan. Tadqiqot natijasida sifat maqsadlari – KPI – rag‘batlantirish mezonlari – PDCA monitoringi zanjiriga asoslangan hamda SMT hujjatlariga integratsiyalashgan rag‘batlantirish mexanizmining konseptual modeli taklif etilgan.
SANOAT ZONALARIDA TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA INFRATUZILMAVIY RESURSLARNI BOSHQARISHNING IQTISODIY MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada sanoat zonalarida tadbirkorlikni rivojlantirishda infratuzilmaviy resurslarni boshqarishning iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirishning nazariy-uslubiy asoslari hamda amaliy jihatlari tadqiq etiladi. Tadqiqotda sanoat zonalarining zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni, ishlab chiqarish infratuzilmasining tadbirkorlik subyektlari faoliyati samaradorligiga ta’siri, infratuzilmaviy resurslardan oqilona foydalanishning institutsional va iqtisodiy omillari kompleks tahlil qilinadi. Shuningdek, energetika, transport-logistika, muhandislik-kommunikatsiya, raqamli infratuzilma hamda xizmat ko‘rsatish tizimlarini integratsiyalashgan holda boshqarishning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri baholanadi. Tadqiqot yakunida sanoat zonalarida infratuzilmaviy resurslarni boshqarishni raqamlashtirish, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish, “aqlli infratuzilma” elementlarini joriy etish, resurslardan foydalanish samaradorligini baholovchi indikatorlar tizimini takomillashtirish hamda boshqaruv qarorlarini ma’lumotlarga asoslangan holda qabul qilishga yo‘naltirilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA INVESTITSIYALARNI SUG‘URTALASHDAGI AMALIY MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH ISTIQBOLLARI
Ushbu ilmiy maqolada xorijiy investitsiyalarni jalb qilish hamda ularni siyosiy va iqtisodiy risklardan himoya qilishda sug‘urta tizimining o‘rni tahlil qilinadi. Investitsion muhit barqarorligini ta’minlash, investorlar ishonchini oshirish va milliy iqtisodiyotga xorijiy kapital oqimini jadallashtirishda sug‘urta mexanizmlari muhim ahamiyatga ega. Maqolada xalqaro sug‘urta tajribasi, xususan, Ko‘p tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi (MIGA) faoliyati hamda xorijiy investitsiyalarni sug‘urtalashning huquqiy-iqtisodiy asoslari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida investitsiyalarni sug‘urtalash bozorining holati va mavjud muammolar tahlil qilinib, sug‘urta tizimini xalqaro andozalar asosida takomillashtirish bo‘yicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA YALPI ICHKI MAHSULOT HAJMIGA TA’SIR ETUVCHI MAKROIQTISODIY OMILLARNING EKONOMETRIK TAHLILI
Ushbu ishda O‘zbekiston Respublikasida yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmining o‘zgarishiga makroiqtisodiy xarajatlar komponentlarining ta’siri ekonometrik modellashtirish asosida tadqiq etilgan. Tadqiqot doirasida O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining 2010–2025-yillardagi yillik ma’lumotlari asosida Stata dasturida chiziqli regressiya modeli eng kichik kvadratlar usuli (OLS) yordamida qurilgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, uy xo‘jaliklarining yakuniy iste’mol xarajatlari va davlat xarajatlari YaIM hajmi bilan ijobiy bog‘liqlikka ega ekanligi, shuningdek, asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning YaIM hajmiga ijobiy ta’siri aniqlangan. Maqolada mamlakat tashqi savdo saldosining tarkibiy xususiyatlari tahlil qilinib, uni muvozanatlashtirish bo‘yicha tegishli takliflar ilgari surilgan.
AUDITNING XALQARO STANDARTLARINI MOLIYAVIY HISOBOTNI SOXTALASHTIRISH HOLATLARINI ANIQLASHDA QO‘LLASH
Moliyaviy hisobotlarni soxtalashtirish ularning ishonchliligi, sifati, shaffofligi va haqqoniyligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi hamda auditorlik kasbining, xususan, auditorlar va auditorlik tashkilotlarining xolisligi va obro‘siga jiddiy xavf tug‘diradi. Tadqiqotda moliyaviy hisobotlarni qasddan buzib ko‘rsatish holatlari hamda moliyaviy firibgarlikning mazmuni tahlil qilingan. Shuningdek, firibgarlik oqibatida yuzaga keladigan jiddiy buzib ko‘rsatishlarni aniqlashda Auditning xalqaro standartlari talablari va tavsiyalarini qo‘llash tartibi ilmiy jihatdan yoritilgan.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ УСЛУГ В ЦЕЛЯХ ПОВЫШЕНИЯ ФИНАНСОВОЙ ИНКЛЮЗИВНОСТИ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
В условиях цифровой трансформации экономики развитие инновационных банковских услуг становится одним из ключевых факторов повышения финансовой инклюзивности населения и субъектов предпринимательства. Расширение доступа к современным финансовым услугам способствует не только повышению качества банковского обслуживания, но и стимулирует экономический рост, развитие предпринимательства, сокращение масштабов теневой экономики и укрепление финансовой стабильности. Исследованы теоретические основы инновационных банковских услуг и финансовой инклюзивности, проанализированы современные тенденции развития цифрового банкинга в коммерческих банках, а также выявлены факторы, определяющие доступность банковских услуг. Особое внимание уделено роли цифровых технологий, искусственного интеллекта, открытого банкинга (Open Banking), финтех-компаний и банковских экосистем в расширении финансовой инклюзивности. На основе анализа международного опыта и практики коммерческих банков Республики Узбекистан предложены направления совершенствования инновационных банковских услуг. Разработан организационно-экономический механизм повышения финансовой инклюзивности посредством внедрения инновационных банковских продуктов и цифровых сервисов. Представленные рекомендации ориентированы на повышение конкурентоспособности коммерческих банков, расширение охвата населения банковскими услугами и повышение эффективности функционирования банковской системы.
ORGANIZATIONAL AND MANAGEMENT MECHANISMS FOR EFFICIENT WATER RESOURCE USE BASED ON CIRCULAR ECONOMY PRINCIPLES
Increasing water scarcity and environmental challenges necessitate the transition from traditional linear resource management to approaches based on the principles of the circular economy. This study examines organizational and managerial mechanisms for the efficient use of water resources within the framework of the circular economy. The research focuses on integrating the principles of reduce, reuse, recycle, and recover into water resource management systems to enhance resource efficiency and ensure long-term sustainability. The study applies systematic and analytical approaches to evaluate existing water management practices and identify opportunities for sustainable transformation. A conceptual organizational and managerial framework for the sustainable use of water resources is proposed, emphasizing effective governance, technological modernization, and rational resource allocation. The proposed framework can support the development of sustainable water management policies in regions facing increasing water stress.
HUDUDIY IQTISODIY IXTISOSLASHUVNI BAHOLASHNING ZAMONAVIY INDEKSLARI: TAHLILIY SHARH VA INTEGRAL YONDASHUV
Ushbu maqolada hududiy iqtisodiy ixtisoslashuvni baholashda qoʻllaniladigan lokalizatsiya koeffitsiyenti (LQ), namoyon boʻlgan qiyosiy ustunlik indeksi (RCA), Herfindal–Hirshman indeksi (HHI) va Shennon entropiyasi ko‘rsatkichi kabi asosiy tahliliy vositalar ilmiy genezisi, matematik mazmuni hamda amaliy cheklovlari nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Shuningdek, mazkur metodika Navoiy viloyati konchilik-metallurgiya majmuasi misolida sinovdan oʻtkazilgan
QURILISH SANOATI KORXONALARINING INVESTITSION JOZIBADORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNI BAHOLASHNING NAZARIY-USLUBIY YONDASHUVLARI
Mazkur maqolada qurilish sanoati korxonalarining investitsion jozibadorligiga ta’sir etuvchi omillarni baholashning nazariy-uslubiy yondashuvlari tizimli tarzda tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi investitsion jozibadorlikni baholashning mavjud uslubiy yondashuvlarini umumlashtirish, qurilish sanoatiga xos omillar guruhlarini tizimlashtirish hamda ularni kompleks baholashga qaratilgan integral indeks modelini ishlab chiqishdan iborat. Natijaviy, resurs, institutsional va ko‘p mezonli baholash (MCDM) yondashuvlarini qiyosiy tahlil qilish asosida har bir yondashuvning afzalliklari va cheklovlari aniqlanib, ularni integratsiyalovchi mualliflik modeli taklif etilgan. Tadqiqot natijalari qurilish sanoati korxonalarida investitsion qarorlar qabul qilish jarayonini ilmiy asoslash hamda investitsion jozibadorlikni kompleks baholash tizimini takomillashtirish uchun metodik asos bo‘lib xizmat qiladi
TRANSPORT SOHASIDA INVESTITSION JOZIBADORLIK TUSHUNCHASINING MOHIYATI VA UNI BELGILOVCHI OMILLAR
Ushbu maqolada transport sohasida investitsion jozibadorlik tushunchasining nazariy mohiyati tahlil qilinib, uni belgilovchi asosiy omillar tizimlashtirilgan. Investitsiya va investitsion muhit tushunchalariga nisbatan mavjud ilmiy yondashuvlar qiyosiy tahlil qilinib, transport sohasiga xos investitsion jozibadorlikning o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, investitsion jozibadorlikni shakllantiruvchi iqtisodiy, institutsional va infratuzilmaviy omillarning o‘zaro bog‘liqligi ochib berilgan hamda mazkur tushunchaning transport iqtisodiyoti nazariyasidagi o‘rni asoslab berilgan
МЕХАНИЗМ ДЕЙСТВИЯ МЕСТНЫХ НАЛОГОВ И СБОРОВ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН
Исследован механизм действия местных налогов и сборов в Республике Узбекистан, определены их роль в формировании доходной базы местных бюджетов и значение в обеспечении финансовой устойчивости регионов. Раскрыты теоретические основы местного налогообложения, проанализирована действующая система налогов в соответствии с Налоговым кодексом Республики Узбекистан, выявлены основные тенденции и проблемы её функционирования. Особое внимание уделено цифровизации налогового администрирования, расширению налоговой базы и повышению эффективности налоговых поступлений. По результатам исследования разработаны практические предложения по совершенствованию механизма местных налогов и сборов, усилению их стимулирующей функции и сокращению межрегиональных финансовых диспропорций.
IQTISODIY ADOLATNI TA’MINLASHNING SOLIQ-BUDJET MEXANIZMLARI: NAZARIY YONDASHUVLAR, MEZONLAR VA BAHOLASH USULLARI
Maqolada bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy adolatni ta’minlashda davlatning roli hamda soliq-budjet mexanizmlarining nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolat o‘rtasidagi mutanosiblikni ta’minlashda davlatning qayta taqsimlash funksiyasining iqtisodiy mazmuni ochib berilgan. Soliq adolatining to‘lash qobiliyati, gorizontal va vertikal adolat, shaffoflik, barqarorlik hamda rag‘batlantiruvchi xususiyat kabi asosiy mezonlari tizimlashtirilgan. Budjet adolati xarajatlarning ijtimoiy samaradorligi, manzilliligi, hududiy mutanosibligi, inklyuzivligi va avlodlararo fiskal barqarorlik nuqtayi nazaridan tahlil qilingan.
ИНТЕГРАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ В ФУНКЦИОНИРОВАНИИ ЛОГИСТИЧЕСКИХ ПРОВАЙДЕРОВ
В статье рассматриваются вопросы внедрения и интеграции цифровизационных процессов в индустрию современной спортивной логистики, так как существенным элементом интеграционных процессов является информационная консолидация, предполагающая формирование единой цифровой среды управления ресурсами спортивного мероприятия.
ANALYSIS OF AGRICULTURAL EXPORT DEVELOPMENT TRENDS AND EXPORT GEOGRAPHY IN UZBEKISTAN
This article analyzes the state of agricultural exports in the Republic of Uzbekistan during 2022– 2025. The study examines trends in fruit and vegetable exports, the annual dynamics of export volumes, and the geographical distribution of agricultural exports. It also analyzes the main export partner countries and the volumes of products supplied to them, emphasizing the importance of agricultural exports for the country’s economy.
O‘ZBEKISTON TURIZM TARMOG‘INING RAQOBATBARDOSHLIGINI CHEKLOVCHI OMILLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISH VA ULARNI BARTARAF ETISHNING STRATEGIK YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston turizm tarmog‘ining raqobatbardoshligini cheklovchi omillar tizimli yondashuv asosida tahlil qilinib, ularni bartaraf etishning strategik yo‘nalishlari ishlab chiqildi. Tadqiqotda ekspert so‘rovnomasi, korrelyatsion va ko‘p omilli regressiya tahlili (SPSS 29.0) qo‘llanildi. Natijalarga ko‘ra, marketing omillari (β = 0.367, p < 0.001) va inson kapitali (β = 0.289, p = 0.001) turizm raqobatbardoshligiga eng kuchli ta’sir ko‘rsatishi, infratuzilmaviy, institutsional va iqtisodiy omillar ham sezilarli ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi (R² = 0.763). Tadqiqot natijasida xalqaro brendlashni rivojlantirish, inson kapitalini mustahkamlash, transport-logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish hamda davlat-xususiy sheriklikni kengaytirishga qaratilgan strategik tavsiyalar ishlab chiqildi. Natijalar O‘zbekiston turizm siyosatini takomillashtirish va sohaning barqaror raqobatbardoshligini ta’minlashda amaliy ahamiyatga ega.
IKKI YOQLAMA SOLIQQA TORTISHNING OLDINI OLISHNING XALQARO-HUQUQIY ASOSLARI VA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA QO‘LLASH AMALIYOTI
Ikki yoqlama soliqqa tortishni oldini olishning xalqaro-huquqiy asoslari, mazkur institutning shakllanish bosqichlari hamda zamonaviy xalqaro amaliyotda qo‘llanilayotgan asosiy yondashuvlar tahlil qilingan. Ikki tomonlama soliq shartnomalarining tuzilishi, ikki yoqlama soliqqa tortishni bartaraf etishning asosiy usullari — ozod etish, soliq krediti va soliq chegirmasi usullari — ularning xorijiy ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan iqtisodiy samaradorligi asosida qiyosiy baholangan. Shuningdek, doimiy muassasa, rezidentlik va daromad manbai prinsiplari, haqiqiy huquqqa ega shaxs (beneficial owner) tushunchasi hamda soliq shartnomalaridan noqonuniy foydalanishning oldini olishga qaratilgan mexanizmlar ilmiy jihatdan yoritilgan. O‘zbekiston Respublikasining ikki tomonlama soliq shartnomalari tizimi va milliy qonunchilikda xalqaro shartnomalarni qo‘llash amaliyoti tahlil qilinib, mavjud muammolar aniqlangan hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
TIJORAT BANKLARI DEPOZIT PORTFELINING TARKIBIY TAHLILI VA UNI OPTIMALLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada O‘zbekiston bank tizimi depozit portfelining 2023–2025-yillardagi tarkibiy o‘zgarishlari tahlil qilingan. Tadqiqotda jami depozitlar hajmi, ularning bank aktivlari va kredit portfelidagi o‘rni, muddatlar, valyuta turlari, mijozlar toifalari hamda banklar guruhlari bo‘yicha taqsimlanishi o‘rganilgan. Tahlil natijalari depozitlar hajmining bank aktivlari va kredit portfeliga nisbatan yuqori sur’atlarda o‘sganini, milliy valyutadagi va uzoq muddatli depozitlar ulushi oshganini ko‘rsatdi. Shuningdek, depozitlarning kreditlarni moliyalashtirishdagi roli kuchayib, banklarning ichki resurs bazasi kengaygani aniqlangan. Tadqiqot yakunida depozit portfelini muddatlar, valyuta, mijozlar tarkibi va resurslar barqarorligi bo‘yicha optimallashtirishning ustuvor yo‘nalishlari taklif etilgan.
MILLIY IQTISODIYOTNI SANOATLASHUVINING HAJMIY VA SIFAT O‘LCHAMLARI O‘RTASIDAGI NOMUTANOSIBLIK TAHLILI
Ushbu maqolada milliy iqtisodiyotning sanoatlashuvi hajmiy va sifat o‘lchamlari o‘rtasidagi nomutanosiblik 2016–2025-yillar rasmiy statistik ma’lumotlari asosida chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotda sanoatlashuv darajasi yagona kuzatiladigan ko‘rsatkich emas, balki hajm, tarkib va sifat darajalaridan iborat murakkab, ko‘p o‘lchovli tushuncha sifatida talqin etiladi. Petti–Klark, Kuznets, Kaldor–Verdoorn hamda Rodrikning erta deindustrializatsiya nazariyalari O‘zbekiston ma’lumotlari misolida empirik tekshirilib, ishlab chiqarilgan tayyor sanoat mahsulotining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi sezilarli oshgani holda uning texnologik tarkibi yomonlashgani, ya’ni hajmiy va sifat o‘lchamlari qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanishi mumkinligi asoslangan. Sanoat o‘sishining metallurgiya tarmog‘i atrofida jamlanishi Herfindahl indeksi orqali, sanoatlashuvning har bir hajm birligiga to‘g‘ri keladigan sifat darajasi esa maxsus diagnostik nisbat orqali baholangan. Tahlil natijalari asosida sanoat siyosatining maqsad funksiyasini hajmiy ko‘rsatkichlardan sifat ko‘rsatkichlariga yo‘naltirish zarurligi uch qatlamli konseptual model doirasida asoslab berilgan.
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ICHKI TURIZM BOZORINI RIVOJLANTIRISHNING TAMOYILLARI VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada zamonaviy texnologiyalar (IT, AI, Big Data) asosida ichki turizm bozorini rivojlantirishning tamoyillari va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Nazariy va amaliy tadqiqotlar asosida raqamlashtirish, shaxsiylashtirish, barqarorlik va integratsiyalashgan ekotizim kabi tamoyillar aniqlandi. Hududiy differensial yondashuv taklif etilib, O‘zbekiston sharoitida ichki turizmning iqtisodiy samaradorligini oshirish mexanizmlari ko‘rib chiqildi. Natijalar milliy turizm siyosatini takomillashtirishga asos bo‘lishi mumkin.
QISHLOQ XO‘JALIGIDA DRON TEXNOLOGIYALARINING MEHNAT VA ENERGIYA RESURSLARINI TEJASHGA TA’SIRINI INTEGRAL BAHOLASH METODIKASI
Qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirish va resurs tejamkor texnologiyalarga bosqichmabosqich o‘tish sharoitida uchuvchisiz uchish apparatlari (agrodronlar) mexanizatsiyaning istiqbolli vositasiga aylanmoqda. Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligida dron texnologiyalarining mehnat va energiya resurslarini tejashga ta’sirini kompleks baholovchi integral metodika taklif etiladi. Metodika mehnat unumdorligi, energiya tejamkorligi, yoqilg‘i va quvvat sarfi, suv sarfi hamda iqtisodiy samaradorlikni ifodalovchi besh guruh ko‘rsatkichni optimallashtirish va vaznlashtirilgan yig‘indi asosida yagona integral indeksni shakllantirishga asoslanadi. Paxtachilikdagi purkash jarayoni misolida an’anaviy (traktorli) va dron texnologiyalarining qiyosiy hisob-kitoblari amalga oshirildi. Olingan natijalar dron texnologiyasining integral samaradorlik ko‘rsatkichi sinov tekshiruvlarda sezilarli darajada yuqori ekanini ko‘rsatadi hamda resurs tejamkorligini miqdoriy baholashda taklif etilgan metodikaning amaliy ahamiyatini tasdiqlaydi.
BYUDJET TASHKILOTLARI AUDITIDA TANLAMA NATIJALARINI BAHOLASH, BUZILISHLARNI EKSTRAPOLYASIYA QILISH VA ULARNI «MASOFAVIY AUDIT» TIZIMI BILAN INTEGRATSIYALASH
Maqolada byudjet tashkilotlari auditida tanlama natijalarini baholash, aniqlangan buzilishlarni tekshirilayotgan to‘plamga ekstrapolyasiya qilish uslubiyati hamda uni «Masofaviy audit» avtomatlashtirilgan axborot tizimi bilan integratsiyalash yo‘llari yoritilgan. Tadqiqot muammosi — amaliyotda tanlama natijalarining to‘plamga ekstrapolyasiya qilinmasligi va buning audit xulosasini asossiz qilishidir. Tadqiqotda statistik baholash, «ifloslanish» koeffisiyenti usuli, qatlamli ekstrapolyasiya, shartli modellashtirish va tizimli yondashuvdan foydalanildi. Natijada besh bosqichli baholash uslubiyati, xatolarni tasniflash tartibi, qaror qoidasi hamda raqamli integratsiya yo‘nalishlari ishlab chiqildi. Muallifning ilmiy hissasi — baholash uslubiyatini xavf zonalari va raqamli tizim bilan uyg‘unlashtirilganligidir
BARQAROR RIVOJLANISH JARAYONIDA BIOIQTISODIYOTNING ROLI VA AHAMIYATI
Barqaror rivojlanish konsepsiyasi doirasida bioiqtisodiyotning nazariy asoslari hamda uning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatlari tahlil qilingan. Bioiqtisodiyot tushunchasining evolyutsiyasi, xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoitida ushbu yo‘nalishni rivojlantirish istiqbollari yoritilgan. Tadqiqot adabiyotlar sharhi hamda mavjud statistik ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilish metodlariga asoslangan. Olingan natijalar bioiqtisodiyot resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishning muhim vositasi ekanligini ko‘rsatadi
ISH BILAN BANDLIKNING IJTIMOIY-IQTISODIY MOHIYATI VA UNING TURLARI
Ish bilan bandlikning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati klassik, neoklassik, keynschilik, institutsional hamda zamonaviy mehnat bozori nazariyalari asosida tadqiq etilgan. Ish bilan bandlikning iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, inson kapitalini ro‘yobga chiqarish, aholi daromadlarini shakllantirish, kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashdagi o‘rni yoritilgan. Bandlik shakllari huquqiy rasmiylashtirilishi, ish vaqti, mehnat munosabatlarining davomiyligi, iqtisodiyot tarmoqlari, ish joyining hududiy joylashuvi hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasiga ko‘ra tizimlashtirilgan. To‘liq, samarali va maqbul bandlik tushunchalarining o‘zaro farqlari, shuningdek, norasmiy, nostandart, platformaviy, masofaviy hamda o‘zini o‘zi band qilish shakllarining o‘ziga xos xususiyatlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari asosida inson kapitali, munosib mehnat, ijtimoiy himoya va mehnat unumdorligi mezonlarini o‘zida mujassam etgan takomillashtirilgan mualliflik ta’rifi ishlab chiqilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida bandlik siyosatini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KORXONADA MOLIYAVIY HISOB AXBOROTLARINING MOLIYAVIY HISOBOTINI XALQARO STANDARTLARGA OʻTKAZISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI
Mazkur maqolada globallashuv va iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida korxonalarda moliyaviy hisob axborotlarini Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS)ga o‘tkazishning nazariy-uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Moliyaviy hisobotlarni kompilyatsiya qilish jarayoni, uning ISRS 4410 xalqaro standarti asosidagi mazmuni, o‘rni va amaliy ahamiyati atroflicha tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy va mahalliy olimlarning ushbu yo‘nalishdagi ilmiy yondashuvlari umumlashtirilib, korxonalarning investitsion jozibadorligini oshirish, moliyaviy axborotlarning shaffofligi va taqqoslanuvchanligini ta’minlash hamda sug‘urta va boshqa strategik tarmoqlarda MHXSni joriy etish tendensiyalari yoritilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, moliyaviy hisobotlarni kompilyatsiya qilish xizmati milliy va xalqaro moliyaviy hisobot tizimlari o‘rtasida samarali integratsiyani ta’minlovchi muhim mexanizm hamda auditdan oldingi tayyorgarlik bosqichining ajralmas elementi ekanligi ilmiy asoslangan.
KICHIK BIZNESNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
Mazkur maqolada kichik biznesni barqaror rivojlantirishning zamonaviy yondashuvlari hamda ularning iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik va hududiy taraqqiyotni ta’minlashdagi ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqot jarayonida raqamli transformatsiya, innovatsion faoliyat, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, investitsiyalarni jalb qilish, eksport salohiyatini oshirish hamda yashil iqtisodiyot tamoyillarini joriy etishning kichik biznes barqarorligiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, Andijon viloyati misolida kichik biznes subyektlarining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari dinamikasi o‘rganilib, sohaning rivojlanish tendensiyalari va mavjud muammolar aniqlangan. Tahlil natijalari asosida kichik biznes subyektlarining uzoq muddatli barqaror faoliyatini ta’minlashga qaratilgan iqtisodiy, institutsional va innovatsion yondashuvlarni takomillashtirish bo‘yicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan
BIOIQTISODIYOTDA CHIQINDISIZ ISHLAB CHIQARISHNI RIVOJLANTIRISH: GERMANIYA VA YAPONIYA TAJRIBASI TAHLILI
Ushbu maqolada bioiqtisodiyot sharoitida chiqindisiz ishlab chiqarishni shakllantirish masalalari Germaniya va Yaponiya tajribasi asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda biologik resurslardan samarali foydalanish, organik chiqindilarni qayta ishlash, bioplastiklar, resurs aylanishi, mahsulotning hayotiy siklini uzaytirish va sanoat simbiozi kabi yo‘nalishlar yoritilgan. Germaniya tajribasi bioasosli aylanma iqtisodiyot, yuqori darajada rivojlangan qayta ishlash infratuzilmasi hamda ilm-fan va sanoat hamkorligiga asoslanadi. Yaponiya tajribasi esa 3R+Renewable tamoyili, resurs aylanishi jamiyati, plastik chiqindilarni kamaytirish va mahalliy boshqaruv tizimining faolligi bilan ajralib turadi. Maqolada ikki mamlakat tajribasining o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanib, O‘zbekiston sharoitida chiqindisiz bioiqtisodiyot modelini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
YOSHLAR BANDLIGINI TA’MINLASH DASTURLARINI BOSHQARISHDA IDORALARARO MUVOFIQLASHTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Mazkur maqolada yoshlar bandligini ta’minlash dasturlarini boshqarishda idoralararo muvofiqlashtirish mexanizmlarini takomillashtirish masalalari meta-tahlil usuli asosida o‘rganilgan. Tadqiqot doirasida 2010–2026-yillarda e’lon qilingan 14 ta ilmiy va normativ-huquqiy manba tizimli tahlil qilinib, muvofiqlashtirish mexanizmlari to‘rt guruhga tasniflangan. Tahlil natijalari asosida yagona raqamli platformani rivojlantirish, muvofiqlashtiruvchi tuzilmalar vakolatlarini kengaytirish, natijaga yo‘naltirilgan moliyalashtirishni joriy etish hamda shartnomaviy hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA SOLIQ NAZORATINI TRANSFORMATSIYA QILISHNING KONSEPTUAL ASOSLARI
Ushbu maqolada O‘zbekistonda soliq nazorati tizimini transformatsiya qilishning ustuvor yo‘nalishlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. So‘nggi yillarda mamlakatda soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va soliq tushumlarini barqaror oshirish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Maqolada nazorat tizimini “tekshiruvdan – servisga” tamoyili asosida qayta qurish, tavakkalchilikka asoslangan yondashuvni joriy etish, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektdan foydalanish hamda nazoratni hududiylashtirish kabi ustuvor yo‘nalishlar tadqiq etilgan. Tadqiqot natijasida soliq nazoratini yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
GERMANIYA VA XITOY TAJRIBASI ASOSIDA O‘ZBEKISTONNING YASHIL EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada Germaniya va Xitoyning yashil iqtisodiyotni rivojlantirish tajribasi qiyosiy hamda ekonometrik tahlil asosida o‘rganilib, undan O‘zbekistonning yashil eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha amaliy yo‘nalishlar ishlab chiqilgan. 25 ta mamlakatni qamrab olgan panel regressiya tahlili (sobit effektlar modeli, R² = 0,74) qayta tiklanuvchi energiya ulushi, energiya samaradorligi hamda CO₂ intensivligining pasayishi eksport raqobatbardoshligiga statistik jihatdan ahamiyatli ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Shuningdek, O‘zbekiston eksporti tarkibi hamda Yevropa Ittifoqining Chegaraviy uglerod sozlash mexanizmi (CBAM) bilan bog‘liq xatarlar baholanib, CBAM qamrovidagi tarmoqlar uchun prognoz moliyaviy xarajatlar hisoblab chiqildi. Tadqiqot natijalari asosida mamlakat uchun to‘rtta strategik yo‘nalish taklif etildi: ishlab chiqarishni dekarbonizatsiya qilish, uglerod hisobi va monitoringi (MRV) tizimini joriy etish, aralash yashil moliyalashtirish arxitekturasini shakllantirish hamda tabiiy ustunliklarga asoslangan texnologik ixtisoslashuvni rivojlantirish
TASHKILOT MUVAFFAQIYATIDA XODIMLARNI BOSHQARISH VA KUCHLI JAMOANING O‘RNI
Mazkur maqolada tashkilot muvaffaqiyatini ta’minlashda inson resurslarini samarali boshqarish hamda kuchli jamoani shakllantirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Zamonaviy boshqaruv sharoitida xodimlar tashkilotning eng muhim strategik resursi sifatida e’tirof etilishi, ularning kasbiy salohiyati, motivatsiyasi va jamoaviy hamkorligi korxona faoliyati samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot davomida xodimlarni boshqarishning zamonaviy usullari, jumladan, motivatsiya tizimlari, yetakchilik, kasbiy bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirish, axborot almashinuvini takomillashtirish va korporativ madaniyatni shakllantirish masalalari yoritilgan. Shuningdek, kuchli jamoaning tashkilot maqsadlariga erishishdagi roli, jamoa a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro ishonch, hamkorlik va mas’uliyatning mehnat unumdorligini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, xodimlarni samarali boshqarish va jamoaviy ish muhitini yaratish tashkilotning raqobatbardoshligini oshirish, innovatsion rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash hamda uzoq muddatli barqaror o‘sishni ta’minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
YASHIL ISH O‘RINLARINING IQTISODIY AHAMIYATI VA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA SOHASIDA YASHIL ISH O‘RINLARI TASHKIL ETISH ISTIQBOLLARI
Iqtisodiy rivojlanishning hozirgi bosqichida barqaror rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyot tamoyillari jahon iqtisodiyotining transformatsiyalashuviga tobora kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Yashil iqtisodiy rivojlanishning asosiy elementlaridan biri yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi tarmoqlarda bandlikni ta’minlash va yangi yashil ish o‘rinlarini yaratish hisoblanadi. Ushbu maqolada jahon amaliyotida yashil ish o‘rinlarini tashkil etishning zarurati va uning iqtisodiy ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, yashil ish o‘rinlarini tashkil etishda eng samarali va barqaror iqtisodiy tarmoqlar xalqaro tajriba asosida o‘rganilib, istiqbolda yangi ish o‘rinlarini yaratish imkoniyatlari baholangan. Bundan tashqari, O‘zbekistonning barqaror rivojlanishida yashil ish o‘rinlarining o‘rni va istiqbollari tahlil qilinib, tegishli xulosalar hamda amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
HUDUDLARNING QIYOSIY USTUNLIKLARI ASOSIDA YUQORI DAROMADLI ISH O‘RINLARINI YARATISH: “HUDUD– IXTISOSLASHUV–KASB–ISH BERUVCHI– DAROMAD” MODELI
Maqolada O‘zbekiston hududlarida yuqori daromadli ish o‘rinlarini yaratishning hududiy differensiallashgan modeli ishlab chiqilgan. Tadqiqotning maqsadi hududning resursi yoki mavjud tarmog‘ini o‘z-o‘zidan ustunlik deb qabul qilmasdan, uni kasb, ish beruvchi va qiymat zanjiri orqali aholi daromadiga aylantirish mexanizmini asoslashdan iborat. Strukturaviy-dinamik, qiyosiy, tipologik va tizimli tahlil usullari qo‘llanildi. 2020–2025-yillarda yalpi ichki mahsulot va ish haqining o‘sishi, 2025-yildagi tarmoq hamda hududiy tuzilma, kichik tadbirkorlik va turizm ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Natijada “hudud–ixtisoslashuv–kasb–ish beruvchi–daromad” zanjiri, hududiy daromad samarasi formulasi va yuqori daromadli ish o‘rni pasporti taklif etildi. Yuqori daromadlilikni mamlakat bo‘yicha yagona nominal chegarada emas, hudud o‘rtacha ish haqining 1,2–1,5 baravari yoki oilaning o‘rtacha jon boshiga daromadidan yuqori barqaror mehnat natijasi orqali baholash tavsiya qilindi. Model hududiy siyosat, investitsiya loyihalari, kasbiy tayyorlash va mahalla ixtisoslashuvini yagona natija – barqaror daromad bilan bog‘laydi.
QURILISH XIZMATLARI KO‘RSATUVCHI KORXONALARNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI SHAKLLANTIRISH SSENARIYLARI
Qurilish xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalar milliy iqtisodiyotni tashkil etish tizimida ishlab chiqarish jarayonini shakllantirish hamda uning moddiy asosini yaratishda alohida o‘rin tutadi. Qurilish xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarning rivojlanish darajasi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, uning raqobatbardoshligi, korxonalarni kapitallashtirish darajasi va investitsion jozibadorligini tavsiflaydi. Mazkur maqolada qurilish xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarning iqtisodiy samaradorligini shakllantirish ssenariylarining ilmiy asoslari tahlil qilinib, ularni rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari yoritilgan.
O‘ZBEKISTONDA AVTOMOBIL YO‘LLARI TARMOG‘INING HOZIRGI HOLATI VA YO‘L QURILISHI XIZMAT KO‘RSATISHINI RIVOJLANISH TENDENSIYALARINI TAHLILI
Avtomobil yo‘llari qurilishi xizmatlari zamonaviy iqtisodiyot tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, transport infratuzilmasini rivojlantirish hamda milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Mazkur maqolada O‘zbekistonda avtomobil yo‘llari tarmog‘ining bugungi holati, yo‘l qurilishi xizmatlarining rivojlanish tendensiyalari, ularni moliyalashtirish manbalari va investitsiyalar, shuningdek, sohadagi asosiy muammolar hamda istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilingan.
YO‘L XO‘JALIGI SOHASINI MOLIYALASHTIRISH HAMDA YO‘L AKTIVLARINI BOSHQARISHDA XALQARO TAJRIBA
Mazkur maqolada yo‘l xo‘jaligi sohasini moliyalashtirish va yo‘l aktivlarini boshqarishning xalqaro tajribasi tahlil qilingan. Xususan, davlat byudjeti, maxsus yo‘l jamg‘armalari (Road Fund), davlat-xususiy sheriklik (PPP), pullik avtomobil yo‘llari (Toll Roads) kabi moliyalashtirish mexanizmlari hamda ularning iqtisodiy samaradorligi yoritilgan. Shuningdek, AQSH, Germaniya, Yaponiya, Avstraliya va Buyuk Britaniya tajribasi asosida yo‘l aktivlarini boshqarishning zamonaviy usullari, jumladan, hayot sikli qiymati tahlili (Life Cycle Cost Analysis), ISO 55000 aktivlarni boshqarish standarti, GIS, BIM, IoT, raqamli egizak (Digital Twin) va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari o‘rganilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasida 2017–2021 yillarda yo‘l xo‘jaligi sohasida amalga oshirilgan institutsional islohotlar, jumladan, Avtomobil yo‘llari davlat qo‘mitasining tashkil etilishi, ichki yo‘llarni rivojlantirish davlat dasturlari, tender tizimining joriy etilishi, «Yo‘lqurilish» AJ faoliyati hamda sohaga yo‘naltirilgan moliyaviy resurslar hajmining o‘sishi tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari asosida O‘zbekistonda yo‘l infratuzilmasini moliyalashtirish va yo‘l aktivlarini boshqarish tizimini xalqaro standartlar asosida takomillashtirishga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING INVESTITSIYALASH SAMARADORLIGIGA TAʼSIR ETUVCHI OMILLAR VA ULARNI QIYOSIY TAHLILI.
Ushbu maqolada kichik biznes subyektlarining barqaror rivojlanishida investitsiyalarning hajmi va samaradorligining o‘rni tahlil qilingan. Investitsiya samaradorligini baholashning maqsadi, asosiy ko‘rsatkichlari (NPV, IRR, PI, PP, ROI va boshqalar), zamonaviy moliyaviy menejmentda qo‘llaniladigan baholash usullari hamda investitsiya loyihalari samaradorligiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda investitsiya samaradorligini baholashning asosiy vazifalari, investitsiya loyihalarining moliyaviy hayotiyligini aniqlash masalalari hamda pulning vaqt qiymatini hisobga oluvchi dinamik (diskontlangan) va statik (oddiy) baholash ko‘rsatkichlari tahlil qilingan.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA OʻZBEKISTON SANOAT KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING SOLIQ-BYUDJET MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada raqamli transformatsiya jarayonlarining O‘zbekiston sanoat korxonalari ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sir etuvchi soliq-byudjet mexanizmlari tadqiq etilgan. Tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekistonda 2020–2026-yillarda amalga oshirilgan raqamli rag‘batlantirish siyosati tanlangan. Tadqiqot 2020– 2026-yillar davomida qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlar, rasmiy statistik ma’lumotlar hamda ilmiy adabiyotlar tahliliga asoslanib, qiyosiy-huquqiy, statistik-tahliliy va tizimli yondashuv metodlari qo‘llanilgan. Maqolada soliq imtiyozlari, texnologik park rezidentligi instituti, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish hamda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarining ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri baholanib, ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
ONLAYN VA SKORING TIZIMLARI ORQALI BERILADIGAN TEZKOR KREDITLARNI SUGʻURTALASHDAGI YANGI TENDENSIYALAR
Maqsad — onlayn va skoring tizimlari orqali beriladigan tezkor kreditlar bozorida sugʻurta qamrovining shakllanish xususiyatlarini empirik jihatdan aniqlash hamda riskga mos narxlashga taʼsir etuvchi omillarni baholashdir. Metodlar — 2020–2025-yillardagi panel kuzatuvlar asosida tavsifiy statistika, korrelyatsiya matritsasi, panel regressiya va GLM baholash usullari qoʻllanildi. Modelning tushuntirish qobiliyati R² = 0,37 ni tashkil etdi. Natijalar — onlayn kreditlash faolligi yuqori boʻlgan segmentlarda sugʻurta qamrovi kredit riski bilan bir yoʻnalishda oʻzgargani aniqlandi. Skoring tizimlarining takomillashuvi riskga mos narxlashning statistik ahamiyatini p<0,05 va p<0,01 darajalarida tasdiqladi, ayrim bogʻliqliklar esa p<0,001 darajasiga yetdi. Panel kuzatuvlari sugʻurtalash dizayni tezkor kredit portfeli barqarorligi bilan bevosita bogʻliqligini, tavsifiy statistikada kuzatilgan farqlar esa skoring intizomi yuqori boʻlgan guruhlarda yanada yaqqol namoyon boʻlishini koʻrsatdi. Xulosa — tezkor kreditlarni sugʻurtalash faqat himoya vositasi sifatida emas, balki kredit riskini baholash va riskga mos narxlashning integratsiyalashgan elementi sifatida rivojlanmoqda. Ilmiy hissa 2020–2025-yillardagi kuzatuvlar asosida sugʻurtalash, skoring va onlayn kreditlash oʻrtasidagi amaliy bogʻliqlikni miqdoriy dalillar yordamida yagona tizimda asoslab berilganidadir.
SOLID PROPELLANT COMPOSITION AND ITS EFFECT ON THE LAUNCH PERFORMANCE OF MODEL ROCKETS
This paper analyzes the composition of potassium nitrate–sugar (KNSU/KNSB) solid propellants widely used in model rocketry and examines catalytic additives that influence their burn rate. Although conventional catalysts such as iron(III) oxide (Fe₂O₃) are well established, this study considers tobacco ash as a potentially cost-effective and environmentally beneficial alternative. Tobacco ash is a waste-derived biomass material containing calcium carbonate (CaCO₃), potassium carbonate (K₂CO₃), and trace amounts of metal oxides. Propellant samples prepared under laboratory conditions were evaluated through static-thrust tests and flight simulations. Under the tested laboratory conditions, the tobacco-ash-containing formulations exhibited higher measured burn-rate, thrust, and specific-impulse values than the control and conventionally catalyzed formulations. The observed effect may be associated with the influence of carbonate compounds in the ash on the thermal decomposition behavior of KNO₃ and the kinetics of the exothermic reaction. The findings suggest that tobacco ash may serve as a promising burn-rate modifier and waste-derived catalyst for model-rocket propellants.
INNOVATSION MEXANIZMLAR ASOSIDA O‘ZBEKISTONDA MIGRATSIYA JARAYONLARINI SAMARALI BOSHQARISH
Mazkur maqolada O‘zbekistonda migratsiya jarayonlarini boshqarishning amaldagi holati, davlat organlari o‘rtasida ma’lumot almashinuvi hamda mehnat migratsiyasi jarayonlarini prognozlash bilan bog‘liq masalalar tahlil qilingan. Migratsiya sohasidagi boshqaruv samaradorligini oshirish maqsadida yagona raqamli platforma, migrantning raqamli profili, sun’iy intellektga asoslangan tahlil, xavf-xatarga asoslangan nazorat hamda xorijdan qaytgan migrantlarni reintegratsiya qilish mexanizmlarini o‘zaro birlashtiruvchi kompleks model taklif etilgan. Mazkur model migratsiya oqimlarini monitoring qilish, ehtimoliy xavflarni oldindan aniqlash, boshqaruv qarorlarini ma’lumotlar asosida qabul qilish va migrantlarni ijtimoiy-iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
АНАЛИЗ ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА УЧАСТИЯ БАНКОВ В ИНВЕСТИЦИОННЫХ ПРОЕКТАХ И ВОЗМОЖНОСТИ ЕГО АДАПТАЦИИ В НАЦИОНАЛЬНЫХ УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА
В статье проводится сравнительный анализ зарубежных моделей участия коммерческих банков в финансировании инвестиционных проектов. Рассмотрены германская, японская, американская и исламская модели банковского инвестирования. Выявлены ключевые механизмы, обеспечивающие эффективность участия банков в долгосрочных проектах. Обоснованы возможности и ограничения адаптации зарубежного опыта в условиях Республики Узбекистан с учётом задач Стратегии «Узбекистан — 2030».
ASSESSMENT MODEL FOR THE EFFECTIVENESS OF PUBLIC SERVICE TRANSFORMATION IN THE DIGITAL ECONOMY
This article examines the transformation of public services in the context of the digital economy and proposes a model for assessing the effectiveness of this transformation. The study analyzes the impact of digital technologies, e-government systems, artificial intelligence, big data analytics, cloud computing, and integrated digital platforms on improving the quality, accessibility, transparency, and efficiency of public services. The proposed assessment model is based on a comprehensive system of indicators, including service quality, user satisfaction, operational efficiency, digital accessibility, data security, transparency, and economic efficiency. The study substantiates the importance of digital transformation in modernizing public administration, developing citizen-oriented public services, and improving the performance of public institutions. The findings provide a basis for developing practical recommendations for policymakers and public institutions aimed at strengthening digital governance, improving the effectiveness of public service transformation, and ensuring sustainable development.
BIRLIK DOIRADA ANALITIK FUNKSIYALAR UCHUN YUQORI TARTIBLI DIFFERENSIAL SUBKOORDINATSIYA VA SUPERORDINATSIYA XOSSALARI
Ushbu maqolada birlik doira (U = {z ∈ ℂ : |z| < 1}) da aniqlangan normallangan analitik funksiyalarning (A) sinfi uchun yuqori tartibli differensial subkoordinatsiya va superordinatsiya nazariyasi tadqiq etiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi Miller-Mocanu differensial subkoordinatsiya apparatini Sălăgean differensial operatori yordamida umumlashtirish hamda yangi funksiyalar sinflarining geometrik xossalarini, jumladan, yulduzsimonlik, konvekslik va bir yaproqlilik radiuslarini aniqlashdan iborat. Maqolada (Sn^*(\alpha)) va (Kn(\ alpha)) sinflarining parametrik tavsifi keltirilgan bo‘lib, bunda (n) operatorning tartibini, (\alpha\in[0,1)) esa tartib parametrini ifodalaydi. Tadqiqotda Koebe funksiyasi asosida aniqlangan dominantlar metodidan foydalanilgan. Mazkur yondashuv Miller-Mocanuning klassik natijalarini to‘ldiradi va umumlashtiradi. Asosiy teoremada (p(z)\prec h(z)) subkoordinatsiya sharti bajarilishi hamda (\Psi) operatorining tegishli joiz funksiyalar sinfiga mansubligi asosida yulduzsimonlikning yetarli shartlari aniqlangan. Olingan natijalar O‘zbekiston matematika maktabining 2022-2024-yillardagi ilmiy ishlanmalari, xususan, Sa’dullayev va Abdullayevning tadqiqotlari bilan muvofiqlashtirilgan hamda yangi funksiyalar sinflarining to‘liq tavsifi berilgan. Tadqiqot natijalaridan konformal akslantirishlar nazariyasi va integral operatorlarning geometrik nazariyasida foydalanish mumkin
BANKLAR ORQALI KORXONALARNING INVESTITSIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI
Mazkur ilmiy maqolada tijorat banklarining investitsiya faoliyatini rivojlantirish orqali korxonalarda investitsiya samaradorligini oshirish masalalari yoritilgan. Shuningdek, banklarning iqtisodiyotdagi investitsiya jarayonlaridagi roli, mavjud muammolar hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
ANALYSIS OF INVESTMENT ATTRACTION PRACTICES ACROSS ECONOMIC SECTORS
This article analyzes current trends in attracting investment to various sectors of the economy and examines the significance of investment in promoting economic growth and enhancing sectoral competitiveness. Particular attention is given to evaluating the reforms implemented in Uzbekistan to improve the investment climate, increase investment activity, attract domestic and foreign investment, and develop public-private partnerships. Based on the research findings, scientific and practical proposals and recommendations are developed to improve the effectiveness of investment attraction across different sectors of the economy.
O‘ZBEKISTONDA ICHKI TURIZM XIZMATLARI BOZORINING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA TARKIBIY TAHLILI
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida ichki turizm xizmatlari bozorining 2015–2024-yillardagi rivojlanish tendensiyalari va tarkibiy xususiyatlari tahlil qilingan. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining (Stat.uz) ma’lumotlari asosida ichki sayohatlar soni, turizm xizmatlari hajmi, mehmonxonalar va boshqa joylashtirish vositalari faoliyati, hududiy taqsimot hamda iqtisodiy ta’sir ko‘rsatkichlari o‘rganilgan. Pandemiyadan keyingi davrda “O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qil!” dasturining amalga oshirilishi natijasida ichki turizm jadal rivojlanib, 2023-yilda ichki sayyohlar soni 15 million nafarga yetgan. Tadqiqot jarayonida deskriptiv statistika, dinamik qatorlar tahlili va tarkibiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Olingan natijalar ichki turizm xizmatlari bozorining iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdagi roli, hududiy rivojlanishdagi ahamiyati hamda istiqboldagi strategik yo‘nalishlarini yoritib beradi.
СТРУКТУРА ФОРМИРОВАНИЯ СТОИМОСТИ В ТЕКСТИЛЬНОЙ И ШВЕЙНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ УЗБЕКИСТАНА: СДВИГ ЭКСПОРТНОЙ СТРУКТУРЫ ОТ ПРЯЖИ К ГОТОВОЙ ПРОДУКЦИИ
В статье исследуется структура формирования стоимости в текстильной и швейной промышленности Узбекистана с акцентом на переход от сырья и промежуточной продукции к тканям, готовым изделиям и конечной рыночной реализации. Предлагается метод многоисточниковой цифровой реконструкции цепочек стоимости, объединяющий удельные стоимости экспортных потоков, межкорпоративные ценовые предложения (B2B), каталоги производителей, маркетплейсы и прозрачные инженерные коэффициенты. Сформированы 18 строго стандартизированных продуктовых цепочек и база данных, включающая 553 связанных наблюдения. Методологически разграничиваются ценовой прирост между последовательными переделами и бухгалтерская валовая добавленная стоимость: первый показатель может быть восстановлен на основе открытых цифровых источников, тогда как второй требует информации о промежуточном потреблении. Для 11 цепочек получены полные и экономически согласованные стоимостные профили. Результаты показывают, что использование единого коэффициента глубины переработки для всей отрасли не обеспечивает достаточной точности анализа: доля основного материала и прирост стоимости существенно различаются между трикотажной одеждой, одеждой из тканых материалов, джинсовыми изделиями и домашним текстилем. Одновременно официальная статистика указывает на структурный сдвиг экспорта в пользу готовой продукции. Сделан вывод о том, что следующий этап промышленной модернизации следует оценивать не только по доле готовых товаров, но и по доле конечной стоимости, фактически удерживаемой национальными предприятиями благодаря дизайну, разработке продукции, брендингу и прямому доступу к рынку
OILAVIY KORXONALARNI BOSHQARISHDA ULARNING IQTISODIY MEXANIZMIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARDAN FOYDALANISH TAHLILI
Oilaviy korxonalarni boshqarishda iqtisodiy mexanizmga ta’sir etuvchi omillardan foydalanishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Omillardan foydalanish samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari, moliyaviy omillar ta’siri, mehnat resurslari, innovatsiyalar, raqamlashtirish, resurslardan foydalanish samaradorligi, bozor omillari, foydalilik hamda raqobat muhiti ta’siri yoritilgan. Andijon viloyatidagi oilaviy korxonalar iqtisodiy mexanizmga ta’sir etuvchi omillar asosida tarmoqlar kesimida tasniflangan hamda ularni samarali boshqarish modeli taklif etilgan
QURILISH MATERIALLARINI ISHLAB CHIQARUVCHI KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH HAJMINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI..
Qurilish materiallarini ishlab chiqaruvchi korxonalarda ishlab chiqarish hajmini oshirishning ustuvor yo‘nalishlari tahlil qilingan. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash, resurs tejamkor va chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish, mahsulot tannarxini pasaytirish, mehnat unumdorligini oshirish, mehnatni ilmiy asosda tashkil etish hamda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini keng qo‘llashning ahamiyati asoslab berilgan.
KICHIK BIZNES SOHASIGA INVESTITSIYALARNI JALB ETISHNING XORIJIY TAJRIBASI
Ushbu maqolada kichik biznes sohasiga investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasi tahlil qilingan. Investitsion jozibadorlikni oshirishda qo‘llanilayotgan samarali mexanizmlar, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralari hamda moliyalashtirish usullari yoritilgan. Tadqiqot natijasida ilg‘or xorijiy tajribani milliy amaliyotga joriy etish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
O‘QUV MARKAZLARI MISOLIDA ZAMONAVIY VA AN’ANAVIY MARKETINGNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI
Mazkur maqolada o‘quv markazlari faoliyatida qo‘llanadigan an’anaviy va zamonaviy marketing yondashuvlari qiyosiy hamda tizimli jihatdan tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi ikki marketing modelining auditoriyani jalb qilish, ishonchni shakllantirish, xarajatlarni boshqarish, natijalarni o‘lchash va o‘quvchilarni saqlab qolishdagi imkoniyatlarini aniqlashdan iborat. Ishda qiyosiy tahlil, kontent-tahlil, tizimli yondashuv va ikkilamchi statistik ma’lumotlarni umumlashtirish usullaridan foydalanilgan. Natijalar zamonaviy marketingning segmentlash, tezkor optimallashtirish va analitik kuzatuvdagi ustunligini, an’anaviy marketingning esa mahalliy darajada ishonchni shakllantirish, yuzma-yuz aloqa va jismoniy mavjudlikdagi afzalliklarini ko‘rsatdi. O‘zbekiston ta’lim xizmatlari bozorining xususiyatlari hisobga olinib, an’anaviy aloqa nuqtalarini raqamli savdo voronkasi bilan bog‘laydigan gibrid marketing modeli taklif etildi. Maqolaning ilmiy yangiligi marketing kanallarini alohida vositalar sifatida emas, balki mijozning qaror qabul qilish yo‘li va ta’lim natijalari bilan integratsiyalashgan boshqaruv tizimi sifatida talqin qilishdan iborat. Taklif etilgan yondashuv o‘quv markazlariga marketing xarajatlarini o‘lchash, brendga bo‘lgan ishonchni oshirish va barqaror mijozlar oqimini shakllantirish imkonini beradi.
РОЛЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО ФАКТОРА В ПОВЫШЕНИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ГОСУДАРСТВЕННЫХ ФИНАНСОВ ЧЕРЕЗ ПОВЫШЕНИЕ ФИНАНСОВОЙ ГРАМОТНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ
Исследована роль человеческого фактора в обеспечении эффективности государственных финансов посредством развития финансовой грамотности населения. Обосновано, что финансовая грамотность является важным фактором формирования ответственного финансового поведения граждан и повышения качества взаимодействия государства и общества. Проанализировано влияние уровня финансовых знаний населения на налоговую культуру, финансовую инклюзию и участие граждан в бюджетных процессах. На основе современных научных подходов и опыта Республики Узбекистан определены приоритетные направления развития финансовой грамотности. Научная новизна исследования заключается в теоретическом обосновании человеческого фактора как самостоятельного ресурса повышения эффективности государственных финансов. Сделан вывод о необходимости интеграции программ финансового образования в систему государственной финансовой политики.
KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Mazkur maqolada kichik biznesni rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari tadqiq etilgan. Unda kichik biznesning milliy iqtisodiyotdagi o‘rni, iqtisodiy o‘sish, aholi bandligi va innovatsion rivojlanishni ta’minlashdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi, kichik biznes subyektlarini tasniflash mezonlari hamda O‘zbekistonda sohani qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari o‘rganilgan. Tadqiqotda tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik tahlil va ilmiy umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari asosida kichik biznes raqobatbardoshligini oshirish, institutsional muhitni takomillashtirish va rivojlanish mexanizmlarini samarali tashkil etish bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqildi
HUDUDIY SANOAT RIVOJI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING INSTITUTSIONAL VA IQTISODIY VOSITALARI HAMDA KORXONA MEXANIZMINI BAHOLASH USLUBIYOTI
Maqolada hududiy sanoat rivoji samaradorligini oshirishga qaratilgan vositalar institutsional va iqtisodiy guruhlarga tizimlashtirilgan. Institutsional vositalar (indikativ rejalashtirish, tartibga solish sifati, kadrlar instituti, ilm-fan ko‘prigi, muloqot institutlari) va iqtisodiy vositalar (modernizatsiya jamg‘armasi, tezlashtirilgan amortizatsiya, eksport oldi moliyalashtirish, hududiy tabaqalashtirilgan imtiyozlar) hududlarning tipiga qarab yo‘naltirilgan. Baholash tizimining mikrodarajadagi o‘zagi sifatida korxona tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi samaradorligini kompleks o‘lchashning «SANOAT» (6S) uslubiyoti ishlab chiqilgan. Uslubiyot mexanizmni oltita blok-mezon kesimida baholaydi, chiziqli min-maks normallashtirish va ierarxiyalarni tahlil qilish usuliga (AHP) tayanadi hamda korxonalarni A/B/C/D guruhlarga tabaqalashtirib, har biri uchun boshqaruv qarorini belgilaydi.
OʻZBEKISTONDA BOJXONA TOʻLOVLARINING DAVLAT BUDJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDAGI FISKAL AHAMIYATI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Oʻzbekistonda bojxona toʻlovlarining davlat budjeti daromadlarini shakllantirishdagi fiskal ahamiyati hamda ularning rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan. Tadqiqotda bojxona toʻlovlarining budjet daromadlariga taʼsir etuvchi asosiy omillar, bojxona maʼmuriyatchiligini takomillashtirish va raqamli texnologiyalarni joriy etishning fiskal samaradorlikka taʼsiri yoritilgan. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida bojxona toʻlovlarini undirish samaradorligini oshirish hamda davlat budjeti daromadlarini barqaror shakllantirishga qaratilgan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
ИННОВАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ УПРАВЛЕНИЯ В ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНОЙ ЛОГИСТИКЕ (SMART LOGISTICS)
В статье рассмотрены инновационные технологии управления в железнодорожной логистике и предложена слоистая архитектура умной логистики. Цель — обоснование модели, превращающей железнодорожные перевозки из обособленного вида транспорта в интегрированное звено мультимодальной цепи. Показано, что ключевая инновация состоит не в отдельном устройстве, а в интеграции данных: «умные» контейнеры, блокчейн-документооборот и цифровые платформы связывают морской, железнодорожный и автомобильный транспорт в едином окне. По отраслевым данным цифровые платформы сокращают затраты на перевозку до 28 %, порожние пробеги — до 15 %, а таможенное оформление ускоряют на несколько дней
ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ СТАНДАРТЫ КАК ДРАЙВЕР ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ТРАНСФЕРА: ВЛИЯНИЕ НА ЭКСПОРТНУЮ ПОЛИТИКУ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН
Цель исследования заключается в выявлении механизмов, посредством которых международные экологические стандарты влияют на экспортную политику и передачу технологий в развивающиеся страны. Исследование основано на сравнительном институциональном анализе регуляторных режимов Европейского союза, США и Китая, анализе глобальных цепочек создания стоимости, а также кейс-анализе отраслей экономики Узбекистана. Установлено, что экологические требования не стимулируют модернизацию автоматически: положительный эффект достигается при сочетании внешнего рыночного давления, доступа к финансированию, способности предприятий осваивать новые технологии и функционирования достоверной системы мониторинга, отчетности и верификации выбросов (MRV). Обоснована роль транснациональных корпораций и ведущих покупателей как каналов передачи оборудования, стандартов управления, цифровой прослеживаемости и профессиональных компетенций. Научная новизна состоит в разработке трехзвенной модели «внешний стандарт – корпоративный канал – технологическая адаптация», а также в разграничении прямого углеродного воздействия и косвенного воздействия, обусловленного требованиями цепочек поставок. На примере Узбекистана выявлено, что в текстильной отрасли преобладают требования сертификации и покупателей, тогда как для углеродоемких отраслей возрастает значение механизма CBAM и оценки встроенных выбросов. Предложены меры по созданию национальной цифровой инфраструктуры MRV, поддержке аккредитации и сертификации, развитию механизмов зеленого финансирования, а также включению требований технологического трансфера в инвестиционные соглашения. Полученные результаты могут быть использованы при формировании экспортной, промышленной и инвестиционной политики развивающихся государств.
SUGʻURTA TASHKILOTLARIDA SUGʻURTA ISHINI YURITISH XARAJATLARI: TAHLIL VA ANALITIK HISOBNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Maqolada sugʻurta tashkilotlarida sugʻurta ishini yuritish xarajatlarini hisobga olish va tahlil qilish masalalari “IMKON-SUGʻURTA” AJ misolida tadqiq etilgan. Jamiyatning 2021–2025-yillardagi sof tushumi, xizmatlar tannarxi, yalpi natijasi, xarajat sigʻimi va yalpi marjasi tahlil qilingan. 2010 – «Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari» schyoti debet aylanmasidagi summalar iqtisodiy mazmuniga koʻra sugʻurta majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq summalar hamda tashkiliy-operatsion xarajatlarga ajratilgan. Tashkiliy-operatsion xarajatlarni sugʻurta klassi, sugʻurta turi yoki mahsuloti, shartnoma, xarajat turi, xarajat markazi va masʼuliyat markazi boʻyicha detallashtirishga asoslangan analitik hisob modeli taklif etilgan.
TURIZM SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISHDA BOJXONA XIZMATLARINI RAQAMLASHTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Turizm salohiyatini rivojlantirishda bojxona xizmatlarini raqamlashtirishning nazariymetodologik asoslari tadqiq etilgan. Jahon va mahalliy olimlarning “turizm salohiyati” hamda “bojxona xizmatlari” tushunchalariga oid yondashuvlari qiyosiy tahlil qilinib, mavjud ilmiy bo‘shliqlar aniqlangan. Tadqiqotda tizimli, institutsional, raqamlashtirish va xavflarni boshqarishga asoslangan yondashuvlar, shuningdek, tranzaksion xarajatlar nazariyasi hamda gravitatsion ekonometrik modellardan foydalanilgan. Olingan natijalar asosida davlat tomonidan tartibga solish, xavflarni masofadan profillash va raqamli texnologiyalar integratsiyasini qamrab oluvchi mualliflik ta’rifi ishlab chiqilgan.
TIJORAT BANKLARIDA RISKKA YO‘NALTIRILGAN ICHKI AUDITNI TASHKIL ETISHNING XALQARO STANDARTLAR BILAN INTEGRATSIYALASHGAN ALGORITMI
Maqolada tijorat banklarida riskka yo‘naltirilgan ichki auditni (RBIA) amalga oshirishning yetti bosqichli algoritmi taklif etilgan. Algoritm audit universini shakllantirishdan sifatni ta’minlash dasturigacha bo‘lgan to‘liq siklni qamrab oladi hamda har bir bosqichni «Ichki auditning global standartlari», COSO ERM va ISO 31000 talablari bilan integratsiyalaydi. Riskni baholashning 5×5 matritsasi, to‘rt pog‘onali risk tasnifi va resurslarni taqsimlash nisbatlari asoslangan. O‘zbekiston banklarida RBIAni joriy etish darajasi rivojlangan mamlakatlar ko‘rsatkichlariga nisbatan pastroq ekani aniqlanib, algoritmni bosqichma-bosqich tatbiq etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
MOLIYAVIY INVESTITSIYALARNING QADRSIZLANISHINI KUTILAYOTGAN KREDIT ZARARLARI (ECL) MODELI ASOSIDA HISOBGA OLISH METODIKASI
Mazkur maqolada moliyaviy investitsiyalarning qadrsizlanishini Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS 9 «Moliyaviy instrumentlar»)ning kutilayotgan kredit zararlari (Expected Credit Loss — ECL) modeli asosida tan olish va hisobga olish metodikasi tadqiq etilgan. Milliy hisob amaliyotida qadrsizlanishni baholashda yuzaga kelgan zarar modelidan foydalanish elementlari saqlanib qolayotgani, bu esa risklarni kech aks ettirishga olib kelayotgani asoslangan. Tadqiqot natijasida uch bosqichli ECL zaxirasini PD (defolt ehtimoli), LGD (defolt sodir bo‘lganda zarar ulushi) va EAD (defolt paytidagi ekspozitsiya) parametrlari asosida hisoblashda O‘zbekiston makroiqtisodiy omillarini (inflyatsiya, YaIM o‘sish sur’ati, valyuta kursi) integratsiya qiluvchi metodika ishlab chiqilgan. Taklif etilgan metodika risklarni o‘z vaqtida tan olish va aktivlarning real qiymatini aks ettirish imkonini beradi
UZOQ MUDDATLI AKTIVLAR QADRSIZLANISHIDAN KO‘RILGAN ZARARLARNI TAN OLISH, TAQSIMLASH VA QAYTA TIKLASH OPERATSIYALARINING HISOB TA’MINOTINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida uzoq muddatli aktivlar qadrsizlanishidan ko‘rilgan zararlarni tan olish, ularni pul hosil qiluvchi birlik aktivlari o‘rtasida taqsimlash va keyingi davrlarda qayta tiklash operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirishning uslubiy masalalari tadqiq etilgan. Milliy schyotlar rejasida qadrsizlanish operatsiyalarini aks ettirishga mo‘ljallangan maxsus schyotlarning yetarlicha shakllantirilmaganligi MHXS 36 talablarini amaliyotga samarali joriy etishni takomillashtirish zaruratini yuzaga keltiruvchi omillardan biri sifatida baholanadi. Tadqiqot doirasida schyotlar rejasiga kontraktiv xarakterdagi sintetik schyotlar va subschyotlar kiritish, qadrsizlanish zararini birlik aktivlari o‘rtasida taqsimlash hamda qayta tiklash operatsiyalarini hisobda aks ettirish tartibi ishlab chiqilgan. Shuningdek, hisob siyosatida qadrsizlanishga oid majburiy elementlarni (test davriyligi, asosiy farazlar, baholash yondashuvlari) belgilash yuzasidan takliflar asoslangan. Taklif etilgan hisob ta’minotining joriy etilishi moliyaviy hisobotda aktivlarning iqtisodiy jihatdan asoslangan qiymatini shaffof aks ettirishga xizmat qilishi ko‘rsatilgan
YENGIL SANOAT KORXONALARIDA ICHKI AUDIT XIZMATINI TASHKIL ETISHNING OPTIMAL MODELI VA FAOLIYATI SIFATINI BAHOLASH TIZIMI
Maqolada yengil sanoat korxonalarida ichki audit xizmatini tashkil etishning optimal modeli va uning faoliyati sifatini baholash tizimi asoslangan. Model mustaqillikni ta’minlovchi funksional bo‘ysunish, audit qo‘mitasi instituti hamda korxona ko‘lamiga moslashuvchan tashkiliy shakllarni, jumladan, klaster ichki auditini qamrab oladi. Sifatni baholash uchun to‘rt o‘lchovli faoliyat ko‘rsatkichlari (KPI) tizimi va sifatni ta’minlashning ikki darajali mexanizmi taklif etilgan. Tadqiqot natijalaridan korporativ boshqaruvni takomillashtirish va ichki audit xizmatlari nizomlarini ishlab chiqishda foydalanish mumkin.
DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATIDA «XAVF TAHLILI» TUSHUNCHASINING IQTISODIY MOHIYATI VA XAVFLARNI KOMPLEKS TASNIFLASH
Ushbu maqolada davlat moliyaviy nazoratida «xavf tahlili» tushunchasining iqtisodiy mohiyati ochib berilib, uning audit nazariyasidagi «audit xatari» tushunchasidan funksional-iqtisodiy jihatdan farqi asoslangan. Xavf tahlilining oldini olishga va budjet manfaatlarini himoya qilishga yo‘naltirilgan mazmuni aniqlashtirilib, uning analitik, rejalashtirish hamda preventiv funksiyalari tavsiflangan. Tadqiqotda davlat moliyaviy nazorati xavflarining budjet, operatsion, muvofiqlik, korrupsiyaviy va axborot texnologiyalariga oid turlarni qamrab oluvchi kompleks tasnifi ishlab chiqilgan. Mazkur tasnif nazorat obyektlarini xavf darajasi bo‘yicha baholash modelida qo‘llaniladigan indikatorlar tizimi bilan bog‘langan. Qiyosiy tahlil asosida xavf tahlili butun nazorat tizimi darajasida obyektlarni saralash va resurslarni taqsimlashga, audit xatari esa alohida audit topshirig‘i doirasida moliyaviy hisobotning ishonchliligini baholashga qaratilganligi ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalaridan davlat moliyaviy nazoratida xavf tahlilini amalga oshirish standartlarini ishlab chiqish, nazorat tadbirlarini xavf asosida rejalashtirish hamda ichki va tashqi audit amaliyotini takomillashtirishda foydalanish mumkin
DAVLAT XARIDLARI AUDITIDA MUHIMLIKNI (MATERIALLIKNI) ANIQLASH USLUBI
Mazkur maqolada davlat xaridlari auditida muhimlikni (materiallikni) aniqlash uslubi ishlab chiqilgan. Muallif tomonidan muhimlikning miqdoriy mezoni — chetlashish summasining xarid qiymatiga nisbati — hamda sifat mezonlarini, jumladan, qonuniylik, chetlashish tabiati, jamoat manfaati va takroriylikni birlashtiruvchi ikki tomonlama uslub taklif etilgan. Ushbu uslubda muhimlik darajasi xatar darajasi bilan teskari bog‘langan: yuqori xatarli xaridlar uchun muhimlik darajasi pastroq, past xatarli xaridlar uchun esa yuqoriroq belgilanadi. Taklif etilgan uslub tekshiruv qamrovi va tanlanma hajmini ilmiy asoslangan tarzda belgilash, shuningdek, aniqlangan kamchiliklarning jiddiyligini moliyaviy va sifat jihatlaridan baholash imkonini beradi.
DAVLAT SEKTORI ICHKI AUDITIDA MUHIMLILIK VA RISK DARAJALARINI ANIQLASH JARAYONLARINI RAQAMLASHTIRISH: BIG DATA VA MASHINAVIY O‘RGANISHGA ASOSLANGAN IT-AUDIT PLATFORMASI KONSEPSIYASI
Maqolada davlat sektorida ichki audit jarayonlarida muhimlilik va risk darajalarini aniqlashni raqamlashtirishga mo‘ljallangan IT-audit platformasi konsepsiyasi ishlab chiqilgan. Tadqiqot muammosi milliy amaliyotda ayrim jarayonlarning asosan qo‘lda bajarilishi natijasida vaqt sarfi va xatoliklar ehtimolining ortishi bilan izohlanadi. Tizimli yondashuv, modellashtirish va prognozlash usullari asosida uch darajali arxitektura hamda to‘rtta funksional moduldan iborat platforma konsepsiyasi, katta hajmdagi ma’lumotlar va mashinaviy o‘rganish texnologiyalaridan foydalanishning sakkizta yo‘nalishi, shuningdek, 2025–2030-yillarga mo‘ljallangan olti bosqichli joriy etish rejasi taklif etilgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, loyihaning besh yillik sof samarasi 42,5 mlrd so‘mni, sof samaraning boshlang‘ich investitsiyaga nisbati esa qariyb 9,4 baravarni tashkil etishi mumkin. Tadqiqot natijalari davlat sektorida ichki auditni raqamli rivojlantirish uchun uslubiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
TIJORAT BANKLARIDA DEPOZIT BAZASI SAMARADORLIGINING IQTISODIY MOHIYATI
Mazkur maqolada tijorat banklari depozit bazasi samaradorligining iqtisodiy mohiyati, uning bank faoliyati barqarorligini ta’minlashdagi o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Depozit bazasining tarkibi, barqarorligi, qiymati, muddati va diversifikatsiya darajasi bank resurs salohiyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar sifatida tadqiq etilgan. Shuningdek, depozit mablag‘larini jalb qilish va ulardan samarali foydalanish orqali bankning kreditlash imkoniyatlarini kengaytirish, likvidlilik darajasini mustahkamlash, foiz xarajatlarini optimallashtirish hamda moliyaviy natijalarni yaxshilash masalalari tahlil qilingan.
TASHQI SAVDONI BOZOR NAZARIYASI ASOSIDA MINTAQANING BARQAROR RIVOJLANISH OMILLARI
Ushbu ilmiy maqola 2020–2025-yillar oraligʻida tashqi savdoning bozor nazariyalari asosida mintaqaviy barqaror rivojlanishga taʼsiri va uning asosiy omillarini tadqiq etishga bagʻishlangan. Tadqiqotda tashqi savdo aylanmasining iqtisodiy oʻsish surʼatlariga taʼsiri, eksport va import tarkibidagi oʻzgarishlar hamda mintaqaviy iqtisodiy integratsiyaning barqarorlik koʻrsatkichlari bilan bogʻliqligi tahlil qilinadi. 2020-yildagi global pandemiya inqirozidan soʻng iqtisodiyotning tiklanish davri va 2025-yilga kelib Oʻzbekiston tashqi savdo hajmining 81,2 milliard dollarga yetishi kabi muhim koʻrsatkichlar tahliliy asos sifatida olindi. Maqolada klassik va zamonaviy savdo nazariyalari prizmasi orqali mintaqaviy rivojlanishning institutsional va tarkibiy omillari yoritiladi. Shuningdek, xalqaro savdo yoʻlaklarini diversifikatsiya qilish, xizmatlar eksportini oshirish va sanoat mahsulotlari raqobatbardoshligini taʼminlash orqali barqaror rivojlanishga erishish strategiyalari ilgari suriladi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, tashqi savdoni liberallashtirish va xalqaro bozor mexanizmlaridan samarali foydalanish mintaqaning makroiqtisodiy barqarorligini taʼminlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi.
ICHKI AUDITNING GLOBAL STANDARTLARI TALABLARINI TIJORAT BANKLARI AMALIYOTIGA JORIY ETISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI
Maqolada 2025-yil 9-yanvardan kuchga kirgan Ichki auditning global standartlari talablarini O‘zbekiston tijorat banklari amaliyotiga joriy etish masalalari tadqiq etilgan. Bank ichki auditini xalqaro tartibga solish manbalari tizimlashtirilib, milliy me’yoriy-huquqiy bazaning rivojlanish bosqichlari davriylashtirilgan. Global standartlarning o‘nta talab yo‘nalishi bo‘yicha milliy normalar bilan muvofiqlik matritsasi (xalqaro talablar va milliy normalar o‘rtasidagi moslik darajasini ko‘rsatuvchi tahliliy jadval) tuzilib, institutsional o‘zak (ichki audit xizmatining maqomi, mustaqilligi, hisobdorligi va tavakkalchilikka asoslangan rejalashtirish tizimi) bo‘yicha muvofiqlik hamda to‘rtta yo‘nalish — mustaqil tashqi baholash, texnologiyalardan foydalanish, samaradorlikni o‘lchash va mavzuviy talablar (yuqori tavakkalchilikka ega muayyan sohalarga oid maxsus talablar) — bo‘yicha bo‘shliqlar aniqlangan. Joriy etishning ustuvor yo‘nalishlari ichki auditni boshqarish, faoliyatni rejalashtirish, natijalarni taqdim etish va sifatni baholash sohalari kesimida asoslanib, mavjud uzilishlarni bartaraf etishning uch bosqichli va uch darajali yo‘l xaritasi taklif etilgan.
AHOLI REAL DAROMADLARINI OSHIRISHNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA SOLISH MEXANIZMLARI
Aholi real daromadlarini oshirishni davlat tomonidan tartibga solish mexanizmlari zamonaviy iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada aholi real daromadlarini davlat tomonidan tartibga solishning nazariy va uslubiy asoslari, daromadlar shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar hamda davlatning fiskal, monetar, ijtimoiy va institutsional siyosat vositalarining o‘rni tahlil qilingan
NUKUS SHAHRI MISOLIDA MAHALLALARNING DEMOGRAFIK SIGʻIMI ASOSIDA LOKAL XIZMAT KOʻRSATISH OBYEKTLARINI NORMATIV LOYIHALASHTIRISHNING IQTISODIY ASOSLARI
Maqolada uy-joy fondini boshqarish tizimida mahallalarning demografik sigʻimi va shaharsozlik iqtisodiyoti tamoyillari asosida lokal xizmat koʻrsatish obyektlarini normativ loyihalashtirish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqot doirasida aholi zichligi, turar joy tiplari va hududiy qulaylik radiuslari oʻrtasidagi bogʻliqliklar iqtisodiy jihatdan tahlil qilinib, “iqtisodiy sigʻim radiusi” va “15 daqiqalik shahar” konsepsiyalari mahalliy sharoitga muvaffaqiyatli tatbiq etilgan.
OLIY TA’LIM MUASSASALARINING INSTITUTSIONAL MUSTAQILLIGI VA TASHKILIY SAMARADORLIGI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK
Maqolada universitetlar mustaqilligi va tashkiliy samaradorlik oʻrtasidagi bogʻliqlik ilmiy manbalar hamda Oʻzbekiston oliy taʼlim tizimidagi islohotlar asosida tahlil qilindi. Universitet mustaqilligining tashkiliy, moliyaviy, akademik va kadrlar yoʻnalishlari tashkiliy samaradorlik bilan qiyosiy baholandi. Xalqaro tajriba umumlashtirildi hamda boshqaruv sifati va hisobdorlik mexanizmlarining ahamiyati asoslab berildi. Tadqiqot natijalari universitet mustaqilligi tashkiliy samaradorlikka samarali boshqaruv orqali ijobiy taʼsir koʻrsatishini hamda muvozanatli boshqaruv modeli oliy taʼlim muassasalari rivojlanishini qoʻllab-quvvatlashini koʻrsatdi.
IQTISODIY O‘SISH VA EKOLOGIK BARQARORLIKNI TA’MINLASHDA YASHIL FISKAL SIYOSATNI RIVOJLANTIRISHNING XORIJ TAJRIBASI
Mazkur maqolada iqtisodiy oʻsish va ekologik barqarorlikni taʼminlashda yashil fiskal siyosatni rivojlantirishning xalqaro tajribasi tahlil qilingan. Tadqiqotda davlatlar iqtisodiy rivojlanish darajasiga koʻra rivojlangan (Shvetsiya, Daniya, Finlyandiya, AQSH) va rivojlanayotgan (Qozogʻiston) guruhlarga ajratilib, ularning uglerod soligʻi, emissiyalar savdosi tizimi, transport, plastik paket va poligon soliqlari borasidagi tajribasi qiyoslangan. Tahlil natijalariga koʻra, yashil fiskal instrumentlarning samaradorligi ularning turiga emas, balki soliq daromadlarini qayta yoʻnaltirish dizayni, institutsional tayyorgarlik va isteʼmolchiga toʻgʻridan-toʻgʻri fiskal signal yetkazilishiga bogʻliq ekanligi aniqlandi. Maqola natijalari Oʻzbekistonda yashil fiskal siyosat mexanizmlarini takomillashtirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
DAVLAT BUDJETIDA SOLIQ TUSHUMLARI O‘ZGARISHINING EKONOMETRIK TADQIQOTI (XORAZM VILOYATI MISOLIDA)
Maqolada davlat budjeti soliq tushumlarining o‘zgarish dinamikasini ekonometrik modellar yordamida tadqiq etish masalalari Xorazm viloyati misolida ko‘rib chiqilgan. Soliq tushumlariga ta’sir etuvchi asosiy makroiqtisodiy va tarmoqqa oid omillar tahlil qilinib, ko‘p faktorli regressiya modelining nazariy-uslubiy asoslari ishlab chiqilgan. Shuningdek, xalqaro va mahalliy tadqiqotlar tahlili asosida mintaqaviy soliq salohiyatini baholashda ekonometrik yondashuvlarning afzalliklari yoritilgan hamda Xorazm viloyati sharoitida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan model spetsifikatsiyasi va uni statistik tekshirish bosqichlari taklif etilgan.
ENERGETIKA RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING IQTISODIY-MATEMATIK MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada energetika resurslaridan samarali foydalanishning iqtisodiy-matematik mexanizmini takomillashtirishning nazariy va amaliy asoslari tadqiq qilindi. Tadqiqot davomida energiya samaradorligini baholashning zamonaviy usullari, resurslarni optimal taqsimlash mexanizmlari hamda iqtisodiy ragʻbatlantirish vositalari tahlil qilindi. Energetika tizimida samaradorlikni oshirishga qaratilgan matematik modellar va xalqaro tajribalar qiyosiy baholanib, ularni milliy sharoitga moslashtirish yoʻnalishlari asoslandi. Olingan natijalar iqtisodiy-matematik yondashuvlardan foydalanish energiya resurslaridan oqilona foydalanish, xarajatlarni kamaytirish, boshqaruv qarorlarini ilmiy asoslash hamda energetika tizimining barqaror rivojlanishini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etganini koʻrsatdi.
ENERGETIKA INFRATUZILMASI RIVOJLANISHINING HUDUD IQTISODIY OʻSISHIGA TAʼSIRINI EKONOMETRIK BAHOLASH
Maqolada energetika infratuzilmasi rivojlanishining hudud iqtisodiy oʻsishiga taʼsiri ekonometrik nuqtai nazardan oʻrganilgan. Tadqiqotda energiya isteʼmoli va iqtisodiy oʻsish oʻrtasidagi bogʻliqlikni tavsiflovchi toʻrtta gipoteza — oʻsish, konservatsiya, teskari aloqa va neytrallik gipotezalari — qiyosiy tahlil asosida koʻrib chiqilgan. Tadqiqotda Kobb–Duglas ishlab chiqarish funksiyasini energiya omili bilan kengaytirgan panel maʼlumotlar modeli metodologik asos sifatida tanlangan. Oʻzbekiston energetika tarmogʻining rasmiy statistik koʻrsatkichlari misolida infratuzilma quvvatlari, tarmoq yoʻqotishlari va investitsiya rejalari baholangan. Natijalar energetika infratuzilmasining ishlab chiqarish omili, tranzaksiya xarajatlari va omillar harakatchanligi orqali mintaqaviy iqtisodiy oʻsishga ijobiy hissa qoʻshishini asoslaydi. Xulosada infratuzilmani modernizatsiya qilishni ragʻbatlantirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
TOVAR YETKAZIB BERISH ZANJIRINI BOJXONA NAZORATI MAQSADLARIDA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YOʻNALISHLARI VA ULARNING IQTISODIY SAMARADORLIGI
Oʻzbekiston Respublikasining bojxona-logistika tizimida sunʼiy intellekt texnologiyalari, raqamli platformalar va zamonaviy infratuzilma yechimlarini integratsiyalash asosida tovar yetkazib berish zanjirini boshqarishning kompleks modeli hamda uning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Tovar yetkazib berish zanjirini bojxona nazorati maqsadlarida boshqarishga oid toʻrtta konseptual model taklif etilib, ularning amaliy qoʻllash imkoniyatlari asoslab beriladi.
VINOCHILIK SANOATI KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Ushbu maqolada moliyaviy hisobotlarni auditorlik tekshiruvidan o‘tkazishning dolzarbligi hamda moliyaviy hisobotlar auditida auditorlik dalillarini olish uchun qo‘llaniladigan audit amallarining amaliy jihatlari yoritilgan. Auditorlik tekshiruvida mustaqil auditorlar tomonidan mijoz korxonalarda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan audit amallarining ketma-ketligi belgilangan hamda ularni qo‘llash jarayonida yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KATTA MA’LUMOTLAR ASOSIDA TURISTIK XIZMATLARGA BO‘LGAN TALABNI PROGNOZLASHNING IQTISODIY-MATEMATIK MODELINI ISHLAB CHIQISH
Ushbu maqolada katta ma’lumotlar asosida turistik xizmatlarga bo‘lgan talabni prognozlashning gibrid iqtisodiy-matematik modeli ishlab chiqilgan. Taklif etilgan model SARIMA ekonometrik komponenti, LSTM neyron tarmog‘i va BD(t) real vaqt rejimidagi katta ma’lumotlar signalini ansambl tizimida birlashtiradi. Model o‘zgaruvchilari sifatida makroiqtisodiy omillar, Google Trends qidiruv indeksi, OTA bronlash tezligi, ijtimoiy tarmoqlardagi sentiment indeksi, aviareyslar mavjudligi va boshqa omillar tanlangan. Kalibrlash natijalariga ko‘ra, gibrid model bir oylik bashorat gorizontida MAPE ko‘rsatkichi bo‘yicha 5,1 foiz va R² ko‘rsatkichi bo‘yicha 0,91 natijani qayd etgan. Model turizm korxonalarida resurslarni maqbul taqsimlash, dinamik narxlash va marketing qarorlarini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIGA AJRATILAYOTGAN BANK KREDITLARINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Mazkur maqolada kichik biznes subyektlariga ajratilayotgan bank kreditlarining iqtisodiy samaradorligini baholashning nazariy-metodologik asoslari, mezonlari va amaliy mexanizmlari tadqiq etilgan. Kreditlash natijadorligi qarz oluvchi subyektning qo‘shimcha daromadi, operatsion pul oqimi, ishlab chiqarish hajmi, rentabelligi, mehnat unumdorligi, bandlik ko‘rsatkichlari va moliyaviy barqarorligida yuzaga kelgan sifat hamda miqdor o‘zgarishlari bilan o‘zaro bog‘liq holda baholanishi zarurligi ko‘rsatilgan. Kreditdan oldingi bazaviy holatni aniqlash, kreditdan keyingi qo‘shimcha natijani o‘lchash, riskka moslashtirilgan daromadni hisoblash, raqamli monitoring va pul oqimiga asoslangan kreditlashni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqilgan.
THE ECONOMIC CHARACTERISTICS OF NON-PERFORMING LOANS AND THEIR IMPLICATIONS FOR BANK OPERATIONAL EFFICIENCY
The implications of this research extend beyond the financial sector, offering insights to policymakers, financial institutions, and economic analysts. A more profound understanding of the interplay between non-performing loans and bank operational efficiency holds the potential to inform better risk management practices, foster financial stability, and promote sustainable economic development. This study underscores the crucial role of addressing non-performing loans in enhancing the resilience and performance of banks, thereby contributing to overall economic well-being.
IQTISODIY TARMOQLAR RIVOJIDA TIJORAT BANKLARINING INVESTITSION KREDITLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH
This article examines the investment lending activities of commercial banks under conditions of modernization and diversification of the national economy’s sectors. Based on recent data from the Central Bank of the Republic of Uzbekistan, international financial institutions, and scientific publications, the volume of the banking system’s loan portfolio, its sectoral distribution, the level of non-performing loans, and the practice of financing investment projects are studied. The research identifies the key factors affecting the efficiency of investment lending and develops scientific and practical recommendations aimed at addressing them.
TOʻQIMACHILIK SANOATIDA INVESTITSION LOYIHALARNING SINERGIK SAMARALARINI BAHOLASH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada toʻqimachilik sanoatidagi investitsion loyihalarning sinergik samaralarini baholash metodikasini takomillashtirish yoʻnalishi oʻrganildi. Klasterli ishlab chiqarish sharoitida loyihalararo oʻzaro taʼsirdan vujudga keladigan qoʻshimcha qiymatni anʼanaviy diskontlangan pul oqimi modeli toʻliq qamrab olmasligi asoslab berildi. Tadqiqotda sinergik samara operatsion, bozor, moliyaviy va boshqaruv tarkibiy qismlariga ajratildi hamda real opsionlar nazariyasi bilan birlashtirilgan integral baholash sxemasi taklif etildi. Ishchi yondashuv Oʻzbekiston toʻqimachilik sohasining tasdiqlangan statistik koʻrsatkichlari asosida izohlandi. Olingan natijalar investitsion qarorlarning asoslanganlik darajasini oshirishga va klaster ishtirokchilari oʻrtasidagi qiymat zanjirini mustahkamlashga xizmat qildi. Taklif etilgan metodika hududiy sanoat siyosatini takomillashtirishda amaliy ahamiyat kasb etdi.