TIJORAT BANKLARIDA JISMONIY SHAXSLARNI KREDITLASH AMALIYOTINING EKONOMETRIK PROGNOZI VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22660420Abstract
2026–2030-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston tijorat banklarida jismoniy shaxslarni kreditlashning
ekonometrik prognoz ssenariylari hamda kredit portfelini optimallashtirishning integratsiyalashgan modeli ishlab
chiqilgan. Prognozlash uchta vaqt qatorlari modeli — ARIMA (G. E. P. Box va G. M. Jenkins, 1970-yil), SARIMA (mavsumiy
tuzatilgan) va Holt–Winters eksponensial silliqlash modeli (C. C. Holt, 1957-yil; P. R. Winters, 1960-yil) yordamida bank
tizimi miqyosida, shuningdek, Trastbank XAB va Turonbank ATB misolida amalga oshirilgan. Prognoz natijalariga ko‘ra,
O‘zbekiston bank tizimida jismoniy shaxslarga ajratilgan kreditlar qoldig‘i 2030-yilga kelib 268–351 trln so‘m oralig‘ida,
o‘rtacha 310 trln so‘m atrofida shakllanishi kutilmoqda (SARIMA modeli, AIC = 203,4; MAPE = 2,84 %). Prognoz natijalari
asosida H. Markowitzning 1952-yildagi portfel nazariyasini kredit portfeliga moslashtirish orqali integratsiyalashgan riskmenejment
modeli taklif etilgan. Modelning to‘rt bosqichli algoritmi (segmentatsiya → individual skoring → EL va IFRS 9
→ portfelni optimallashtirish) hamda Sharpe–VaR–CVaR mezonlari asosida shakllantirilgan optimal portfel tarkibi riskka
moslashtirilgan daromadlilikni 1,54 foiz punktga, ya’ni 18,42 %dan 19,96 %gacha oshirish imkonini beradi.
Keywords
ekonometrik prognozlash, ARIMA, SARIMA, Holt–Winters, kredit portfeli, portfelni optimallashtirish, Sharpe koeffitsienti, VaR, CVaR, integratsiyalashgan risk-menejment, stress-test, O‘zbekiston bank tizimi.References
1. Markowitz H. Portfolio Selection // The Journal of Finance. — 1952. — Vol. 7, No. 1. — P. 77–91.
2. Holt C. C. Forecasting Seasonals and Trends by Exponentially Weighted Moving Averages. — Pittsburgh:
Carnegie Institute of Technology, 1957. — ONR Research Memorandum, No. 52.
3. Winters P. R. Forecasting Sales by Exponentially Weighted Moving Averages // Management Science. —
1960. — Vol. 6, No. 3. — P. 324–342.
4. Box G. E. P., Jenkins G. M. Time Series Analysis: Forecasting and Control. — San Francisco: Holden-Day,
1970.
5. Modigliani F., Brumberg R. Utility Analysis and the Consumption Function // Post-Keynesian Economics /
ed. by K. K. Kurihara. — New Brunswick: Rutgers University Press, 1954.
6. Friedman M. A Theory of the Consumption Function. — Princeton: Princeton University Press, 1957.
7. Fisher I. The Theory of Interest. — New York: Macmillan, 1930.
8. Stiglitz J. E., Weiss A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information // American Economic
Review. — 1981. — Vol. 71, No. 3. — P. 393–410.
9. Minsky H. P. Stabilizing an Unstable Economy. — New Haven: Yale University Press, 1986.
10. Basel Committee on Banking Supervision. International Convergence of Capital Measurement and Capital
Standards: A Revised Framework. — Basel: Bank for International Settlements, 2004.
11. Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: Finalising Post-Crisis Reforms. — Basel: Bank for
International Settlements, 2017.
12. International Accounting Standards Board. IFRS 9 Financial Instruments. — London: IFRS Foundation,
2014.
13. Breiman L. Random Forests // Machine Learning. — 2001. — Vol. 45, No. 1. — P. 5–32.
14. Chen T., Guestrin C. XGBoost: A Scalable Tree Boosting System // Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD
International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining. — 2016. — P. 785–794.
15. Bracke P., Datta A., Jung C., Sen S. Machine Learning Explainability in Finance. — London: Bank of
England, 2019. — Staff Working Paper No. 816.
16. Bazarbash M. FinTech in Financial Inclusion: Machine Learning Applications in Assessing Credit Risk. —
Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2019. — IMF Working Paper No. WP/19/109.
17. Berg T., Burg V., Gombović A., Puri M. On the Rise of FinTechs: Credit Scoring Using Digital Footprints //
The Review of Financial Studies. — 2020. — Vol. 33, No. 7. — P. 2845–2897.
18. Lessmann S., Baesens B., Seow H.-V., Thomas L. C. Benchmarking State-of-the-Art Classification
Algorithms for Credit Scoring: An Update of Research // European Journal of Operational Research. —
2015. — Vol. 247, No. 1. — P. 124–136.
19. Dastile X., Celik T., Potsane M. Statistical and Machine Learning Models in Credit Scoring: A Systematic
Literature Survey // Applied Soft Computing. — 2020. — Vol. 91. — Art. 106263.
20. Jordà Ò., Schularick M., Taylor A. M. The Great Mortgaging: Housing Finance, Crises and Business Cycles
// Economic Policy. — 2016. — Vol. 31, No. 85. — P. 107–152.
21. Mian A., Sufi A., Verner E. Household Debt and Business Cycles Worldwide // The Quarterly Journal of
Economics. — 2017. — Vol. 132, No. 4. — P. 1755–1817.
22. European Union. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council laying down
harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). — 2024.
23. European Union. Directive (EU) 2023/2225 of the European Parliament and of the Council on Credit
Agreements for Consumers. — 2023.
24. International Monetary Fund. Global Financial Stability Report. October 2023. — Washington, D.C.:
International Monetary Fund, 2023.
25. Abdullayeva Sh. Z. Bank risklari va ularni boshqarish: darslik. — Toshkent: MBTM, 2016.
26. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi “2020 — 2025-yillarga moʻljallangan
Oʻzbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-5992-son Farmoni:
27. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2019-yildagi 24/5-son qarori. — 2022-yil tahriri.
28. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Rasmiy sayt. — URL: www.cbu.uz.
29. XAB «Trastbank». Rasmiy sayt. — URL: www.trustbank.uz.
30. ATB «Turonbank». Rasmiy sayt. — URL: www.turonbank.uz.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 GREEN ECONOMY AND DEVELOPMENT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


